Εύης Γαβριηλίδης

Το θέατρό μας, με ένα τεράστιο κενό, περίπου εκατό και πάνω χρόνων, λόγω της οθωμανικής καραντίνας στο θέατρο για λόγους θρησκευτικούς, αλλά και, συνάμα, λόγω της επιρροής της Παλαιάς Διαθήκης στο Βυζάντιο, που είχε απαγορεύει το θέατρο («ου ποιήσεις είδωλον και του παντός ομοίωμα»), καθυστέρησε να μπει και να ακολουθήσει την εξέλιξη του θεάτρου που στη Δύση, μόνο για λίγους αιώνες, με την επέλαση των βαρβάρων, απομακρύνθηκε από την παρακαταθήκη Αρχαίας Ελλάδος και Ρώμης. Ετσι το θέατρο ήρθε στην Ελλάδα με δύο διόδους: στις περιοχές που υπήρξαν για αιώνες, μετά την Αλωση, ελληνικές παροικίες (κυρίως στα Βαλκάνια και στην Αυστρία) και, μετά την απελευθέρωση, με θιάσους, κυρίως μουσικούς και όπερας, που καλούσαν οι Βαυαροί και μερικές ομάδες ελλήνων θεατρίνων που είχαν θιάσους (ημιερασιτεχνικούς, ημιεπαγγελματικούς) στις παροικίες.

Ηταν, λοιπόν, φυσικό η Ελλάδα να δανειστεί θέματα και φόρμες από μια γενναία ευρωπαϊκή παράδοση. Ενας έλληνας ηθοποιός ή συγγραφέας επίδοξος είχε πίσω του μια θεατρική περιπέτεια αιώνων, από τον Σαίξπηρ έως τον Λόπε ντε Βέγκα και από τον Μολιέρο έως τον Γκολντόνι. Μόνο η Ρωσία, για τους ίδιους θρησκευτικούς λόγους, συμπορεύεται με την Ελλάδα, αφού ο Γκόγκολ, ο Γκριμπογέντοφ είναι σύγχρονοι του Χουρμούζη και του Βυζάντιου!!

Αν ρίξει κανείς έστω και μια βιαστική ματιά στην ιστορία του νεοελληνικού θεάτρου, θα διαπιστώσει περιόδους που η θεατρική συντεχνία μας αφομοίωνε δραματουργικά και υποκριτικά δόγματα των μεγάλων κέντρων της Ευρώπης. Περίοδοι δανείων από την Γαλλία, την Ιταλία, τη Γερμανία, πολύ αργότερα την Αμερική. Συχνά η ιστορική περιπέτεια των ελληνικών περιοχών φέρει και τη σφραγίδα των επιρροών της αποικιοκρατίας ή της εμπορικής επίδρασης στα ήθη, τους χαρακτήρες, τις ιδέες.

Ετσι η ιστορία του θεάτρου μας μπορεί να περιοδολογηθεί (δεν έχει γίνει επιστημονική ως τώρα μελέτη) ως ιστορία του ελληνικού θεάτρου, με αμπάριζα την Αγγλία, την Γερμανία, την Ιταλία, τη Γαλλία και τα είδη θεάτρου που καλλιέργησαν αυτές οι κουλτούρες μετά το 1000 μ.Χ., για να έχουμε μια χονδρική αφετηρία.

Το γαλλικό θέατρο φέρει τη σφραγίδα του 19ου αιώνα, με έξαρση κυρίως του μπουλβάρ και της φάρσας, ένδοξα είδη του Παρισιού. Λίγο αργότερα, τον 19ο αιώνα, ποιητές και λόγιοι, όπως ο Βερναρδάκης και ο Ραγκαβής, μυούν το ελληνικό θέατρο στο ποιητικό δράμα, μιμούμενοι τα σαιξπηρικά (και σπάνια τα σιλερικά) πρότυπα. Για μισόν, περίπου, 20ό αιώνα, η Ελλάδα βρισκόταν στον αστερισμό του γερμανικού θεάτρου από τη σχολή του νατουραλισμού έως τον εξπρεσιονισμό. Επίσης, με την είσοδο του ευρωπαϊκού θεάτρου του σκηνοθέτη, τα πρότυπα ήταν, βασικά, το ύφος και στις τεχνικές γερμανικά. Ο πρώτος έλληνας σκηνοθέτης, ο Θωμάς Οικονόμου, είχε θητεύσει σε γερμανικό θίασο που γέννησε τον σκηνοθέτη ως ειδίκευση. Το ίδιο και ο Χρηστομάνος, με εμπειρίες αυστριακές. Αργότερα, Φώτος Πολίτης, Ροντήρης, Μινωτής, Μουζενίδης, Κωστής Μιχαηλίδης μετέφεραν στην Ελλάδα τεχνικές και ήθος της μεγάλης παράδοσης του Ράινχαρτ. Μετά τον πόλεμο ο Σολομός, ο Βολανάκης, ο Κουν έφεραν στις ελληνικές σκηνές την αγγλική και τη θυγατρική της, αμερικανική παράδοση.

Η Κύπρος, αιώνες υποταγμένη σε ξένους ρυθμούς παιδείας, κυρίως ιταλικούς και βρετανικούς, δέχθηκε τη θεατρική επιρροή από την αγγλική παράδοση. Οσο και να φανεί παράδοξο η Κύπρος είχε επιρροές και από τη ρωσική ένδοξη παράδοση, λόγω της πολιτικής των ίσων αποστάσεων που εφάρμοσε ο Μακάριος. Πολλοί σκηνοθέτες της Κύπρου σπούδασαν στη Μόσχα. Μια εμβληματική προσωπικότητα του κυπριακού θεάτρου ήταν ο Εύης Γαβριηλίδης (1929 – 2015). Λόγω της αποικιοκρατικής μοίρας της Κύπρου, ειδικά τον 20ό αιώνα, οι εκπαιδευτικές και οι αισθητικές, άρα και οι θεατρικές προτάσεις είχαν αγγλική επιρροή. Εξάλλου εκεί σπούδαζαν επιστήμες και τέχνες οι φερέλπιδες κύπριοι νέοι.

Ο Εύης Γαβριηλίδης, ηθοποιός, σκηνοθέτης, μεταφραστής, είναι πρωτεργάτης του σύγχρονου κυπριακού θεάτρου. Ελαβε τις πρώτες υποκριτικές δεξιότητες στο Θέατρο Τέχνης του Κουν, τότε που αυτό το εμβληματικό θέατρο έφερε και καθιέρωσε στην Ελλάδα το αμερικανικό θέατρο. Ηταν, λοιπόν, αυτονόητο ένας ταλαντούχος καλλιτέχνης που μπορούσε να σπουδάσει στο εξωτερικό, όπως ο Γαβριηλίδης, να επιλέξει το Λονδίνο και το Σικάγο και στα πρώτα του βήματα, και με επίδοση στην τηλεοπτική σκηνοθεσία, τη Νέα Υόρκη και το Παρίσι. Φανατικός για σπουδές και τάσεις ο Γαβριηλίδης φοίτησε ως ακροατής στο Actors Studio και άκουσε τα μαθήματα του Ελία Καζάν. Με βαρύ και πολύτιμο φορτίο γνώσεων έρχεται στην Αθήνα ως ηθοποιός, όπου εργάζεται με τους θιάσους του Χορν, των Ρηγόπουλου – Αναλυτή, του Καρούσου και του δαιμόνιου Αδαμάντιου Λεμού.

ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΟΚ. Το 1959 επιστρέφει στην Κύπρο και το 1961 εργάζεται και οργανώνει εκπομπές ευρέος φάσματος στο ραδιόφωνο και την τηλεόραση. Το 1969, με χούντα στην Ελλάδα, ιδρύει μέσα στα πλαίσια του Ραδιοφωνικού Ιδρύματος Κύπρου (ΡΙΚ) μια θεατρική σκηνή, προάγγελο της ίδρυσης, αργότερα, του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου (ΘΟΚ). Τότε, μαζί με τον σπουδαίο συνεργάτη και πολιτικό κύρους Ανδρέα Χριστοφίδη, καλούν και συγκροτούν τον πρώτο, σημαντικό επαγγελματικό, κρατικό θίασο, όπου ευδοκιμούν η μεγάλη Μπεμπεδέλη, η Γαϊτανοπούλου, ο Χαραλάμπους, ο Καυκαρίδης και μερικοί έλληνες δραπέτες από τη χούντα, όπως ο Βουτέρης και η Κατερίνα Καραγιάννη. Ακόμη και σήμερα είναι πολύτιμο υλικό για την ιστορία του θεάτρου μας οι αποτυπώσεις σε μαγνητοταινία των παραστάσεων εκείνων.

Ιδρύεται ο ΘΟΚ και διευθυντής του (1975 – 1989) είναι ο Γαβριηλίδης που, για να δημιουργήσει υποκριτική παράδοση (και ιδιωματική, αφού η Κύπρος διαθέτει μια έξοχη ιστορία και παράδοση σατιρικού ιδιωματικού θεάτρου, με δομή επιθεώρησης, με έντονη την πολιτική και βωμολοχική παράδοση του είδους, ελληνική και αγγλική), ίδρυσε Δραματική Σχολή και Πειραματική Σκηνή.

Για πολλά χρόνια εκλήθη και σκηνοθέτησε στην Ελλάδα σε διάφορους κρατικούς και ιδιωτικούς θιάσους. Εφερε, μαζί με τον Βολανάκη, την αγγλική, υποκριτική παράδοση, με βάρος στη γλώσσα και στη ρεαλιστική ηθογράφηση.

Τα έργα που σκηνοθέτησε εκκινούν από τον Γκόγκολ και τον Μπέρναρ Σο και φτάνουν στον Μίλερ, τον Κασόνα, τον Ουστίνοφ. Οταν συνεργάστηκε με το ΚΘΒΕ, με μεγάλο σε αριθμό προσωπικό, σκηνοθέτησε «Σιρανό ντε Μπερζεράκ», «Εντα Γκάμπλερ», «Δωδέκατη νύχτα», «Επίσκεψη της Γηραιάς Κυρίας», «Ψύλλοι στ’ αφτιά», «Ηρα και το παγώνι», «Ο σοβαρός κύριος Ερνέστος». Από τον Σαίξπηρ στον Ιψεν και από τον Ο’Κέιζι στον Ντίρενματτ, ο Εύης Γαβριηλίδης αποδεικνύει την ικανότητά του να αλλάζει φόρμες και ιδεολογίες, χωρίς να προδίδει την παράδοση των συγγραφέων που υπηρετεί.

Τελειώνοντας, θέλω να τονίσω μια άκρως αξιόλογη προσφορά του. Με τον ΘΟΚ σκηνοθέτησε και στην Επίδαυρο τη «Σαμία» του Μενάνδρου, σε έξοχη διασκευή του Γιάννη Βαρβέρη που, στηριζόμενος στην ιστορία των ειδών, δημιούργησε μια μορφή μουσικής κωμωδίας.

Είναι κρίμα που ο «Δύσκολος» του Μενάνδρου του Σολομού, η «Σαμία» του Γαβριηλίδη και οι «Επιτρέποντες» του Ευαγγελάτου δεν δημιούργησαν μια ευρύτερη σχέση με το ρωμαϊκό θέατρο, ώστε να διευρυνθεί το ρεπερτόριο των «Επιδαυρίων».