Τι έκανε η Ευρώπη για να σώσει τον πολιτισμό;

Για τους καλλιτέχνες της Ευρώπης, τα καλοκαίρια είναι αφιερωμένα στις περιοδείες και σε παραστάσεις που συγκεντρώνουν μεγάλα κοινά. Μουσικοί, ηθοποιοί και χορευτές με μια βαλίτσα στο χέρι, περιοδεύουν εντός κι εκτός συνόρων κάθε φορά για να μοιραστούν τα έργα τους με θεατές που συνήθως δεν θα τους συναντούσαν στα παραδοσιακά καλλιτεχνικά στέκια. Αυτό το καλοκαίρι όμως ο κανόνας αλλάζει. Οσο η Ευρώπη παλεύει με την πανδημία, ο κίνδυνος της διάδοσης του ιού ακυρώνει μεγάλα θεάματα και εκτεταμένες περιοδείες. Κι αν αρκετά σχήματα άνοιξαν τις πόρτες τους σε λιγότερο ασφαλώς κόσμο και με μέτρα ασφαλείας, δεν ισχύει το ίδιο για την πλειονότητα των δημιουργών που χάνουν τη δουλειά τους ή βρίσκονται πολύ κοντά στη χρεοκοπία εξαιτίας των ειδικών συνθηκών.

Οι περισσότερες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ανακοίνωσαν τους περασμένους μήνες μέτρα στήριξης της πολιτιστικής τους βιομηχανίας ώστε να μειωθούν – το κατά δύναμιν – οι επιπτώσεις του κορωνοϊού. Επιχορηγήσεις, δάνεια πολλών εκατομμυρίων ευρώ και επιδόματα φιλοδοξούν να φέρουν μια οικονομική ισορροπία στις επιχειρήσεις και τους υπαλλήλους της τέχνης.

Συγκεκριμένα στη Γαλλία, ο πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν τον περασμένο Μάιο, ανακοινώνοντας το σχέδιό του για την ανάκαμψη του πολιτισμού, μίλησε με θερμά λόγια για μια βιομηχανία που επιφέρει σημαντικά κέρδη και μεταξύ άλλων τόνισε πως το κράτος θα κάνει αναθέσεις καλλιτεχνικών έργων σε γάλλους δημιουργούς για να τονώσει την κίνηση των κεφαλαίων. Τον ίδιο μήνα, στη Γερμανία η καγκελαρία ανακοίνωσε ότι προτίθεται να ξοδέψει 1 δισεκατομμύριο ευρώ στις τέχνες, μαζί με επενδύσεις σε τοπικό επίπεδο. Βέβαια η χώρα της Ανγκελα Μέρκελ τα τελευταία χρόνια είχε φροντίσει αρκετά το καλλιτεχνικό πεδίο, επενδύοντας στους δημόσιους πολιτιστικούς οργανισμούς και δίνοντας κίνητρα στους ανθρώπους τους να μεγαλώσουν τις δράσεις τους και κατά συνέπεια τα περιθώρια κέρδους τους. Για παράδειγμα, στη Φιλαρμονική του Βερολίνου, έναν από τους πιο χαρακτηριστικούς θεσμούς της γερμανικής πρωτεύουσας, τα εισιτήρια πωλούνται κατά μέσο όρο 48,90 ευρώ. Για καθένα από αυτά, η Φιλαρμονική έλαβε σε επιχορήγηση 66,90 ευρώ, επιτρέποντας την περαιτέρω βελτίωση της οικονομικής απόδοσης του οργανισμού.

ΤΟ ΒΡΕΤΑΝΙΚΟ ΦΙΑΣΚΟ. Στη Βρετανία, βέβαια, η κατάσταση είναι πολύ διαφορετική. Οι πολιτιστικοί φορείς εκεί παραδοσιακά δεν είχαν απευθείας σύνδεση με την κρατική επιχορήγηση και εξαρτώνται για την επιβίωσή τους από τα εισιτήρια που έκοβαν. Αν και το μοντέλο αυτό μέχρι πρότινος λειτουργούσε και απέδιδε αρκετούς φόρους στο βρετανικό δημόσιο, η κρίση του κορωνοϊού ανέτρεψε τα δεδομένα, σφίγγοντας ασφυκτικά τον κλοιό γύρω από θέατρα, χώρους συναυλιών και μεγάλα καλλιτεχνικά σχήματα. Στο Λονδίνο, sold out παραστάσεις των τελευταίων ετών όπως το «Hamilton» ή «Les Miserables» κατέβασαν ρολά μέχρι το 2021, αφήνοντας στον δρόμο εκατοντάδες υπαλλήλους.

Μετά τη γενική κατακραυγή των ανθρώπων του κλάδου για την απραξία της κυβέρνησης, οι βρετανοί αξιωματούχοι τελικώς ανακοίνωσαν ένα πακέτο στήριξης ύψους 1,74 δισεκατομμυρίων ευρώ στις αρχές Ιουλίου. Με αυτά τα χρήματα ελπίζουν πως θα αποτρέψουν τη χώρα να μετατραπεί σε «πολιτιστικό σκουπιδότοπο» όπως φοβούνταν οι σελέμπριτι καλλιτέχνες που πήραν μέρος στην καμπάνια ευαισθητοποίησης πρώτα της κυβέρνησης και μετά των πολιτών. Αυτό το ενδιαφέρον όμως για τον συγκεκριμένο κλάδο ίσως να ήρθε πολύ αργά. Πολλά θέατρα ανακοίνωσαν ήδη από την άνοιξη εκατοντάδες απολύσεις εργαζομένων τους, μειώσεις μισθών σε όσους έμειναν πίσω και βέβαια κάποια οριστικό λουκέτο. Στο Twitter δεν ήταν λίγα τα σχόλια μπροστά σ’ αυτήν την πολιτιστική τραγωδία που πλήττει τη χώρα πως η κυβέρνηση του Μπόρις Τζόνσον επιλέγει να μένει αμέτοχη γιατί απλά όσοι συχνάζουν σε χώρους πολιτισμού δεν πρόκειται ποτέ να ψηφίσουν το κόμμα των Συντηρητικών.

Στην Ισπανία, η κυβέρνηση τον περασμένο Μάιο έδωσε στη δημοσιότητα μια δέσμη μέτρων με επιχορηγήσεις ύψους 86,1 εκατομμυρίων ευρώ για καλλιτεχνικές εταιρείες και φυσικά πρόσωπα του πολιτισμού. Μεγάλο μερίδιο των χρημάτων πήγε για τη στήριξη του κινηματογράφου και του βιβλίου, επιδοτώντας και φεστιβάλ όπως για παράδειγμα το Διεθνές Κινηματογραφικό Φεστιβάλ του Σαν Σεμπαστιάν, αλλά και δίνοντας φοροαπαλλαγές και οικονομικά κίνητρα 780 εκατομμυρίων ευρώ για την προσέλκυση διεθνών παραγωγών. Θέλοντας να ορθοποδήσει η ισπανική πολιτιστική βιομηχανία, χρήματα έλαβαν και οι κρατικοί φορείς όπως οι βασιλικές ακαδημίες τεχνών, τα πολιτιστικά ιδρύματα, τα τοπικά θέατρα και οι καλλιτεχνικές ενώσεις.

ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΜΕΤΡΑ. Στην Ελλάδα, από την άλλη, η κυβέρνηση εκπόνησε μια μεγάλη στρατηγική διαχείρισης των επιπτώσεων της πανδημίας στον πολιτισμό. Η υπουργός Πολιτισμού και Αθλητισμού Λίνα Μενδώνη ανακοίνωσε ένα πλαίσιο οικονομικής στήριξης τον Μάιο για τους ανθρώπους του χώρου. Πέρα από τα 35,5 εκατομμύρια ευρώ που πήραν μέσω του επιδόματος των 800 ευρώ οι μισθωτοί και οι αυτοαπασχολούμενοι σε όλες τις ειδικότητες του πολιτισμού (κάποιοι ήδη από τον Μάρτιο), είχαν αναστολή ασφαλιστικών και φορολογικών υποχρεώσεων και διευκολύνσεις στις δανειακές τους υποχρεώσεις. Επιδοτήσεις περίπου 2,5 εκατομμυρίων ευρώ δόθηκαν και στις εγγεγραμμένες αστικές μη κερδοσκοπικές εταιρείες στο Μητρώο Πολιτιστικών Φορέων του υπουργείου, ενώ κονδύλια ύψους 20.000 ευρώ σε κάθε ΔΗΠΕΘΕ παραχωρήθηκαν προκειμένου να απασχολήσουν πολιτιστικές δυνάμεις των περιφερειών τους και να αναπτύξουν εκπαιδευτικά προγράμματα. Μια πολύ σημαντική επίσης παρέμβαση του υπουργείου Πολιτισμού ήταν και ο προγραμματισμός της δράσης «Ολη η Ελλάδα ένας πολιτισμός» από τις 18 Ιουλίου έως τις 30 Σεπτεμβρίου. Οι πιο σημαντικοί πολιτιστικοί φορείς της χώρας όπως το Εθνικό Θέατρο, η Εθνική Λυρική Σκηνή, το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος, το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, το Ιδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης κ.ά. σε συνεργασία με τις τοπικές εφορείες αρχαιοτήτων πραγματοποιούν 270 εκδηλώσεις θεάτρου, μουσικής, χορού και εικαστικών. Οι 122 αρχαιολογικοί χώροι και μουσεία άνοιξαν τις πόρτες τους για να υποδεχθούν 71  πρωτότυπες παραγωγές σε 43 περιφερειακές ενότητες. Ολες τους προσφέρονται δωρεάν στο κοινό, με μόνο αντίτιμο το εισιτήριο για τον αρχαιολογικό χώρο όπου υπάρχει.

Τα μέτρα στήριξης του πολιτισμού, ωστόσο, μια και υπόκεινται στην ατζέντα των κυβερνήσεων όλων των χωρών, μπορούν να λάβουν και στραβή κατεύθυνση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Ουγγαρία, όπου η ακροδεξιά κυβέρνηση επιστράτευσε τον κρατικό κορβανά για να ελέγξει την καλλιτεχνική παραγωγή. Συνθέτες και θεατρικοί συγγραφείς έλαβαν επιχορηγήσεις για να κάνουν καινούργια έργα, με μία πολύ βασική προϋπόθεση: έπρεπε το περιεχόμενό τους να σχετίζεται με τα 100 χρόνια από τη Συνθήκη του Τριανόν, μια ιστορική στιγμή για το τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, που καρπώνεται εδώ και καιρό η κυβέρνηση του Βίκτορ Ορμπαν για την προώθηση της εθνικιστικής ρητορικής του.

ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΣΤΑ ΕΠΙΔΟΜΑΤΑ. Ενα σημείο-κλειδί για την πορεία του χώρου σε ευρωπαϊκό επίπεδο είναι η κατάσταση των καλλιτεχνών μετά την πανδημία. Υπολογίζεται ότι περίπου δύο εκατομμύρια Ευρωπαίοι απασχολούνται στον πολιτισμό και οι μισοί από αυτούς είναι ελεύθεροι επαγγελματίες ή εξαρτώνται από συμβάσεις ορισμένου χρόνου και εμφανίσεις της μιας βραδιάς. Στη Γαλλία, καλλιτέχνες και τεχνικοί έτυχαν της κρατικής υποστήριξης. Στη διάρκεια της πανδημίας 130.000 εργάτες των τεχνών είχαν φοροαπαλλαγές και είδαν τα δικαιώματά τους σε αποζημιώσεις να μη θίγονται. Στη Γερμανία, οι freelancers καλλιτέχνες εισέπραξαν ένα επίδομα 5.000 ευρώ, πολύ μεγαλύτερο από τα 400 ευρώ που πήραν οι ισπανοί συνάδελφοί τους. Στην Ιταλία, πολλοί καλλιτέχνες έπρεπε να περιμένουν εβδομάδες πριν δουν να πιστώνεται το επίδομα των 600 ευρώ στον λογαριασμό τους.

Οι βρετανοί άνθρωποι του κλάδου έμειναν χωρίς συγκεκριμένη βοήθεια για τουλάχιστον δύο μήνες. Αρκετοί δεν πληρούσαν τις προϋποθέσεις για να λάβουν το έκτακτο κρατικό βοήθημα και έτσι έκαναν αίτηση για να πάρουν χρήματα από το ταμείο που έστησε ο σκηνοθέτης του Τζέιμς Μποντ Σαμ Μέντες με την παραχώρηση 500.000 στερλινών του Netflix. Προσπάθειες σαν κι αυτές είναι λίγες από τις πολλές που πραγματοποιήθηκαν μετά το lockdown από ιδιωτικούς κυρίως πόρους και χρήματα μη κερδοσκοπικών οργανώσεων για να δώσουν μία χείρα βοηθείας σ’ έναν κλάδο που τώρα δοκιμάζεται και έχει βαθιές ρίζες στα ευρωπαϊκά εδάφη. Στην προσπάθεια αυτή συμβάλλει οργανωμένα και η Ευρωπαϊκή Ενωση μέσω του προγράμματος επενδύσεων της Creative Europe που θα ξοδέψει 48,5 εκατομμύρια ευρώ σε επιχορηγήσεις το 2020 και τρέχει πλέον τις αιτήσεις των υποψηφίων με γρήγορους ρυθμούς.

Επιφανείς προσωπικότητες του ευρωπαϊκού πολιτιστικού χώρου όπως η εικαστικός Μαρίνα Αμπράμοβιτς, η τραγουδίστρια Μπγιορκ, η σκηνοθέτρια Ανιέσκα Χόλαντ και ο συνθέτης Ζαν Μισέλ Ζαρ με κοινή τους ανακοίνωση κάλεσαν την Ευρωπαϊκή Ενωση να επενδύσει στον πολιτισμό και τις τέχνες για το μέλλον. Ετσι, πλέον οι επικεφαλής της Ενωσης συζητούν για μια δέσμη μέτρων ύψους 1,64 δισεκατομμυρίων ευρώ, που θα μπορέσουν να πέσουν στην ευρωπαϊκή αγορά για να ανακουφίσουν όσους παράγοντές της επλήγησαν από τον κορωνοϊό. Οσοι είναι ενάντια σε μια τέτοια κίνηση κάνουν λόγο για τον πολιτισμό ως πολυτέλεια σε περιόδους κρίσης, αλλά μάλλον ξεχνούν πως δεν θα έβγαζαν πέρα την καραντίνα χωρίς τις σειρές, τις ταινίες, τα βιβλία και τη μουσική.