Η τέχνη της ζωής

τέχνη ή η τέχνη της (ανδρικής) φιλίας; Το «Art» (1994) της Γιασμίνα Ρεζά (Yasmina Reza, 1959), αυτό το διάσημο, σύγχρονο, πολυδιάστατο έργο, παρουσιάζεται σε περιοδεία σε σκηνοθεσία του Σταμάτη Φασουλή. Με πρωταγωνιστές τρεις φίλους κι έναν λευκό πίνακα, η παράσταση, μέσα στο κατάλευκο σκηνικό, επιβεβαιώνει με τον προβληματισμό της τη διαχρονική αξία του έργου.

Γεννημένη στο Παρίσι, από μητέρα Ουγγαρέζα και πατέρα Ρωσο-Ιρανό, η Γιασμίνα Ρεζά συνδυάζει πολλές ιδιότητες: θεατρική συγγραφέας, πεζογράφος, σεναριογράφος, σκηνοθέτρια και ηθοποιός. Στο ενεργητικό της μετρά μεγάλες επιτυχίες – με το «Art» και το «Ο Θεός της Σφαγής» να βρίσκονται στην κορυφή (είναι και η βιογράφος του πρώην γάλλου προέδρου Νικολά Σαρκοζί). Χαρακτηριστικό της θεματολογίας και της γραφής της είναι η ανάδειξη του απλού, μικρού, καθημερινού σε μεγάλο και σημαντικό, με μια συμπύκνωση υψηλών προβληματισμών.

Το «Art» πρωτοανέβηκε στην Ελλάδα στα τέλη της δεκαετίας του ’90 από τον Σταμάτη Φασουλή (θέατρο Κάππα, με τον ίδιο και τους Γιώργο Κωνσταντίνου και Γιάννη Βούρο), σε μετάφραση του σκηνοθέτη. Και αυτή η ίδια μετάφραση επιστρέφει με τη φετινή παραγωγή, καθοριστική για την παράσταση, καθώς διαθέτει ακρίβεια, σαφήνεια, καθαρότητα και υπόγεια ειρωνεία. Μοντέρνα όσο και το «Art».

Κωμωδία; Οχι ακριβώς. Δράμα; Ούτε. Με τη γραφή της η Ρεζά παραδίδει χαρακτήρες -κωμικούς ή δραματικούς – που χρωματίζουν τις ατάκες τους και προκαλούν γέλιο μέσα από τον τρόπο που τις εκφέρουν. Οι ήρωες, αυτοί οι τρεις άνδρες, βρίσκονται σε ένα προσωπικό και ηλικιακό μεταίχμιο έτσι ώστε να δυσκολεύονται να διαχειριστούν τις καταστάσεις που βιώνουν. Η τέχνη, πρωτίστως η εικαστική, γίνεται υλικό ζωής και μαζί ο καμβάς πάνω στον οποίο «ζωγραφίζουν».

Δίνοντας έμφαση στο λευκό, ο σκηνοθέτης πραγματεύεται τις καταστάσεις που προκύπτουν μέσα από τους διαλόγους αλλά και τους εκάστοτε παράλληλους μονολόγους, σαν να ακούμε δυνατά τις σκέψεις τους. Μικρές σκηνές διαδέχονται η μία την άλλη: Ο Σερζ είναι ο συλλέκτης που έδωσε ένα μεγάλο ποσό για να αγοράσει έναν λευκό πίνακα. Ο Μαρκ είναι ο καταπέλτης καθώς αποδοκιμάζει με κάθε τρόπο αυτή την αγορά. Οσο για τον Ιβάν, όπως συνήθως συμβαίνει, είναι εκείνος που, ως αντίβαρο, καλείται να ισορροπήσει τα πράγματα. Και όσο η κουβέντα γύρω από τον λευκό πίνακα συνεχίζεται, άλλο τόσο ο καθένας τους βγάζει από μέσα του όλα εκείνα που τον βαραίνουν… Σαν το χιόνι που έχει σκεπάσει τον σκιέρ, όπως καταλήγει το έργο για τον πίνακα, να κρύβει τις αλήθειες τους και μαζί την ελπίδα ότι η ζωή είναι πάντα εκεί…

ΛΕΠΤΕΣ ΑΠΟΧΡΩΣΕΙΣ. Χωρίς καμία διάθεση σκηνοθετικής επιβολής, ο Φασουλής ακολουθεί τη ροή του έργου, φωτίζοντας, όπου απαιτείται, τις λεπτές αποχρώσεις των ηρώων. Οι τρεις φίλοι, των οποίων η σχέση συχνά-πυκνά απειλείται, βυθίζονται στη μοναξιά τους, ελπίζοντας να δώσουν πνοή στη φιλία τους και ουσιαστικά στον εαυτό τους.

Ο Χρήστος Χατζηπαναγιώτης επιβεβαιώνει την όλο και πιο αφαιρετική ερμηνευτική του προσέγγιση. Σκιαγραφεί τον Σερζ με βαθιά εσωτερικότητα. Ο Θανάσης Κουρλαμπάς, ως Μαρκ, αποδίδει την αυστηρότητα του ήρωά του, γίνεται «αντιπαθής» με την απολυτότητά του κι έτσι φανερώνει το δικό του αδιέξοδο. Ο Ιβάν του Θανάση Τσαλταμπάση προσθέτει στην παράσταση τη λαϊκότητα που εμπεριέχει το «Art». Γιατί όσο κι αν πραγματεύεται ένα θέμα πολυτελείας – όπως είναι η σύγχρονη αφηρημένη τέχνη (;) – δεν παύει να είναι ένα έργο για εγκλωβισμένους ανθρώπους.

Η ζυγαριά γέρνει…
Είναι εντυπωσιακός ο τρόπος που το θέατρο, στην εποχή του κορωνοϊού, επιμένει να βλέπει το μέλλον του με αισιοδοξία. Παράδειγμα; Χειμερινές σκηνές που ανακοίνωσαν ήδη ότι η «προπώληση άρχισε». Και είναι εξίσου εντυπωσιακό το πώς η πολιτεία εξαντλεί την αυστηρότητά της στις πολιτιστικές εκδηλώσεις. Παράδειγμα; Η ανακοίνωση του περιφερειάρχη Αττικής για την αναβολή (ή καλύτερα ματαίωση) των προγραμματισμένων καλλιτεχνικών δρώμενων που γίνονται σε συνεργασία με τους δήμους, ως το τέλος Αυγούστου.
Είναι αλήθεια ότι η έξαρση των τελευταίων εβδομάδων οδηγεί στη λήψη επιπλέον μέτρων για την προστασία της υγείας των πολιτών. Και είναι αλήθεια ότι πρέπει να αποφεύγονται οι συνωστισμοί. Αναρωτιέμαι όμως γιατί το θέατρο αλλά και οι συναυλίες θεωρούνται οι κύριοι υπαίτιοι του φαινομένου.
Η πρόσφατη εμπειρία της Επιδαύρου με τις συνθήκες κάτω από τις οποίες δόθηκαν οι παραστάσεις – και μιλάμε για τρεις και τέσσερις χιλιάδες θεατές – δεν άφησε κανένα περιθώριο: ο κόσμος τήρησε τους κανονισμούς, φόρεσε μάσκα, μπήκε και βγήκε από το αρχαίο θέατρο υπακούοντας στις οδηγίες. Το ίδιο συνέβη και αλλού, όπως στο Θέατρο Βράχων στον Βύρωνα ή στο Βεάκειο.
Δεν είναι εκεί το ζήτημα. Αλλού είναι: Η τέχνη και σε αυτούς τους δύσκολους καιρούς της πανδημίας αποτελεί τον πιο εύκολο στόχο. Κλείνουμε τα θέατρα και «αναβάλλουμε» τις εκδηλώσεις, την ίδια στιγμή που η υπόλοιπη διασκέδαση περιορίζεται μεν χρονικά αλλά λουκέτο δεν μπαίνει…
Είναι πρωτίστως θέμα νοοτροπίας και αντίληψης. Παράλληλα είναι και οικονομικό θέμα, γιατί ο τζίρος στην τέχνη δεν έχει καμία σχέση με τον τζίρο στα απογευματινά μπουζούκια (!!!).
Κανένας δεν μπορεί να διαφωνήσει ότι απαιτείται η μέγιστη σύνεση για να αντιμετωπιστεί η κατάσταση με γνώμονα την ατομική και δημόσια υγεία. Ωστόσο το τελευταίο εξάμηνο επιβεβαίωσε ότι το πολιτιστικό προϊόν – και δη το θεατρικό – αποτελεί τη σταθερή παράπλευρη απώλεια της πανδημίας. Κι όσο τα μέτρα και τα σταθμά ήταν ίσα για κάθε μορφή συνάθροισης και πολυκοσμίας, κανένας δεν θα μπορούσε να διαφωνήσει. Οταν όμως η ζυγαριά αρχίζει και γέρνει, τότε αλλάζει το πράγμα. Κρίμα.