Η εντροπία, το «φάρμακον» και η Γκρέτα

Δύο είναι οι κεντρικές έννοιες στο φιλοσοφικό έργο του Μπερνάρ Στιγκλέρ: η εντροπία και η αρνητική εντροπία. Η πρώτη ορίζει τον «εκφυλισμό» της ενέργειας: αντίθετα με την αρχή «τίποτα δεν χάνεται, τίποτα δεν δημιουργείται, όλα μετασχηματίζονται», υπάρχουν απώλειες ενέργειας στο σύμπαν. Αρα το σύμπαν θα εξαφανιστεί. Για να μη συμβεί αυτό, έρχεται η αρνητική εντροπία, η ικανότητα δηλαδή να διαχέεται ο εκφυλισμός της ενέργειας στον χρόνο. Τέτοια αρνητική εντροπία παράγουν τα ζωντανά όντα, που κρατούν την ενέργεια μέχρι να μην μπορούν να το κάνουν άλλο, οπότε πεθαίνουν.

Ο αμερικανός μαθηματικός Αλφρεντ Λότκα έδειξε ότι αντίθετα με τα ζώα, που μάχονται κατά της εντροπίας με ενστικτώδη τρόπο, ο άνθρωπος αναπτύσσει τεχνητά όργανα, τις γνώσεις. Αυτό σημαίνει να ξέρεις να μαγειρεύεις μια τροφή που αν τη φας ωμή είναι τοξική, όπως και να ξέρεις να χρησιμοποιείς έναν υπολογιστή χωρίς να καταλήξεις να εξαρτηθείς από αυτόν.

Χρησιμοποιώντας αυτό το κλειδί, ο Στιγκλέρ ανέπτυξε τις τελευταίες δεκαετίες τις σκέψεις του για τις επιστήμες και την τεχνική, χαράσσοντας γέφυρες ανάμεσα στην αισθητική, την τεχνολογία και την πολιτική. Η βιομηχανική κοινωνία, υποστήριξε, αναπτύσσεται μέσα από την προλεταριοποίηση, δηλαδή την απώλεια των γνώσεων. Ο ενεργειακός εκφυλισμός των κοινωνιών μας οδηγεί στην υπερθέρμανση της γης και σε μια «πληροφορική εντροπία» όπου οι αλγόριθμοι και τα big data εξαλείφουν κάθε τι ανθρώπινο.

Για να περιγράψει μάλιστα αυτή την πορεία, όπου το βιομηχανικό μοντέλο στο οποίο στηρίχθηκε η ευημερία του 20ού αιώνα έγινε τοξικό, ο Στιγκλέρ δανείστηκε αυτό που ο Πλάτων αποκαλούσε «φάρμακον»: ένα ίαμα που μπορεί πάντα να γίνει δηλητήριο, η αδυναμία να χαραχθεί μια καθαρή γραμμή ανάμεσα σ’ αυτό που βρίσκεται στην πλευρά του κινδύνου και σ’ εκείνο που βρίσκεται στην πλευρά της υπόσχεσης.

«Ακόμη κι αν το ήθελαν, τα κράτη και οι πολυεθνικές δεν θα διέθεταν τα μέσα για να αλλάξουν», έλεγε τον περασμένο Μάρτιο σε μια συνέντευξή του στη Libération με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του «Το μάθημα της Γκρέτα Τούνμπεργκ». «Για να συμβεί αυτό, θα πρέπει να υπάρξει μια νέα κριτική της επιστήμης στον βιομηχανικό κόσμο. Αντίθετα με τον 18ο αιώνα, η επιστήμη έχει χάσει σήμερα πλήρως την αυτονομία της και είναι απολύτως ενταγμένη στην ανάπτυξη του βιομηχανικού καπιταλισμού. Κανείς δεν μιλά πλέον για εντροπία, καθώς κάτι τέτοιο θα έθετε υπό αμφισβήτηση τη μακροοικονομική οργάνωση στην οποία στηρίζεται η βιομηχανία».

Πώς πρέπει να τεθούν λοιπόν τα προβλήματα; «Πρέπει να καταλάβουμε πώς από το “Τόλμα να μαθαίνεις!”, που έγραψε ο Καντ στην αρχή της ανθρωποκαίνου, φτάσαμε στο “Πώς τολμάτε!” της Γκρέτα Τούνμπεργκ στη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών. Η εξέλιξη αυτή συνδέεται με έναν μετασχηματισμό της γνώσης. Σήμερα η γνώση δεν είναι πλέον πραγματικά γνώση. Είναι μια σκέψη, πολύ καλά δομημένη, που επαληθεύεται από τα δεδομένα, δεν είναι όμως γνώση με την έννοια ότι δεν καταλήγει κάπου».

Ο Στιγκλέρ ήταν πάντως μέχρι το τέλος αισιόδοξος. Η απαισιοδοξία, έλεγε, είναι «άσεμνη». Μέσα λοιπόν από την οργάνωση Ars Industrialis που ίδρυσε το 2005, αγωνιζόταν να εκδημοκρατίσει τις γνώσεις για τις νέες τεχνολογίες και να επεξεργαστεί μια «συνεργατική οικονομία», όπου τα κέρδη από την αυτοματοποίηση της εργασίας θα μοιράζονται μεταξύ των παραγωγών και των καταναλωτών.

«Η Γκρέτα οδηγεί με τον θυμό της σε μια αλλαγή πορείας», τόνιζε στην ίδια συνέντευξη. «Στον λόγο της υπάρχει κάτι από την Αντιγόνη. Ενώ όμως η Αντιγόνη εξέφραζε τον τραγικό λόγο των Ελλήνων, ότι δηλαδή δεν θα γλιτώσουμε τον θάνατο αλλά η ψυχή θα ζει και ύστερα απ’ αυτόν, η Γκρέτα ανήκει σε έναν “περισσότερο από τραγικό” κόσμο, που λέει ότι θα εξαφανιστούν τα πάντα, το σύμπαν στο σύνολό του».

Τι πρέπει να γίνει για να περιοριστεί η αύξηση της εντροπίας; «Να γεφυρωθεί το χάσμα ανάμεσα στους νέους που κινητοποιούνται και τους ηλικιωμένους που δεν κάνουν τίποτα. Πρέπει να ξαναχτίσουμε τις σχέσεις μεταξύ των γενεών, γιατί όταν δεν υπάρχει επικοινωνία μεταξύ τους η κοινωνία σταματά».

Φυλακή, ένα φιλοσοφικό εργαστήρι

Γεννημένος στο Villebon-sur-Yvette, ο Στιγκλέρ ανακάλυψε τον Μαρξ και τον Τρότσκι στο σχολείο. Τον Μάη του ’68 εντάχθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα, για να το εγκαταλείψει γρήγορα και να ανοίξει πρώτα ένα εστιατόριο στην Τουλούζη και στη συνέχεια ένα μπαρ όπου δίνονταν συναυλίες. Στα 19 απέκτησε το πρώτο του παιδί, την Μπαρμπαρά. Τα λεφτά δεν τον ένοιαζαν, γρήγορα χρεώθηκε και το έριξε στις ληστείες. Συνελήφθη το 1978. Εζησε τη φυλακή όμως ως φιλοσοφικό εργαστήρι. Ξυπνούσε τα χαράματα και ξεκινούσε την ημέρα του διαβάζοντας Μαλαρμέ. Η σιωπή τον βοηθούσε να ανακαλύψει τον εαυτό του. Κι άρχισε να γράφει. Αν μπήκε ως άγριος, βγήκε πέντε χρόνια αργότερα ως διανοούμενος. Βρήκε μια θέση στο Διεθνές Κολλέγιο φιλοσοφίας. Αλλά δεν έπαψε να ασχολείται με την πολιτική. «Αν η Αριστερά δεν χαράξει πολύ γρήγορα μια καινούργια προοπτική, σε τέσσερα χρόνια θα αναλάβει την εξουσία η Ακροδεξιά», έγραψε τον Μάιο του 2013. Προς το παρόν έχει διαψευστεί. Προς το παρόν.