Η ενηλικίωση της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής

Η συμφωνία Ελλάδας – Αιγύπτου για την οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών τους στην Ανατολική Μεσόγειο συνιστά επαναφορά της λογικής (έναντι του παράλογου και «γεωγραφικά σουρεαλιστικού» τουρκολιβυκού Συμφώνου) και κυρίως ισχυρό δείγμα αποκατάστασης της έννομης τάξης υποδεικνύοντας ότι ο τρόπος οριοθέτησης των θαλασσίων ζωνών είναι δυνατός μόνον σύμφωνα με τους κανόνες του διεθνούς δικαίου μεταξύ αντικείμενων ή παρακείμενων κρατών και όχι μεταξύ κρατών χωρίς φυσική γειτνίαση. Με τον τρόπο αυτόν η Ελλάδα απέδειξε την πραγματική της πίστη – και όχι την ευκαιριακή επίκληση – στις πρόνοιες του διεθνούς δικαίου ως της καταλληλότερης μεθόδου διαχείρισης των διαφορών της με άλλα κράτη.

Επιτυγχάνοντας να διεμβολίσει το τουρκολιβυκό Σύμφωνο και δημιουργώντας διεθνή διαφορά, η συμφωνία Ελλάδας – Αιγύπτου – η οποία ακολούθησε την πρόσφατη συμφωνία οριοθέτησης ΑΟΖ με την Ιταλία – ενισχύει τη διαπραγματευτική θέση της χώρας κυρίως σε σχέση με μελλοντικές συζητήσεις για συνολικότερες διευθετήσεις των θαλασσίων ζωνών μεταξύ των κρατών της Ανατολικής Μεσογείου. Κυρίως όμως ενισχύει την εξωτερική της πολιτική σε επίπεδο διεθνούς (εξωτερικής) νομιμοποίησης δίνοντας – με θετικό και όχι αρνητικό πρόσημο – περιεχόμενο στο σταθερά επαναλαμβανόμενο από διαδοχικές ελληνικές κυβερνήσεις αφήγημα για τη θέση και τον ρόλο της Ελλάδας ως πυλώνα σταθερότητας σε μια περιοχή συνεχώς ενισχυόμενης ρευστότητας και αστάθειας. Η ελληνική εξωτερική πολιτική δείχνει πράγματι να περνά σε φάση ενηλικίωσης αποδεχόμενη για δεύτερη φορά ότι συμφωνίες για την οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών της με όμορα κράτη είναι δυνατή στη βάση αμοιβαίου συμβιβασμού και οφέλους και όχι μέσω της επιβολής της θέλησης του ενός επί του άλλου.

Το στοιχείο της εξωτερικής νομιμοποίησης συνιστά το πλέον σημαντικό κριτήριο επιτυχίας κάθε στρατηγικής εξισορρόπησης έναντι μιας απειλητικής δύναμης. Το άμεσο ζητούμενο για την ελληνική εξωτερική πολιτική είναι με ποιον τρόπο μπορεί να εξαργυρώσει το «σκληρό νόμισμα» της διεθνούς νομιμοποίησης που επέτυχε μετά τις δύο οριοθετήσεις με την Ιταλία και την Αίγυπτο – αποδεχόμενη ακόμη και κάποιες «αβαρίες» όσον αφορά την πλήρη επήρεια νησιού της – με όσο το δυνατόν πιο άμεση, απτή και ουσιαστική διεθνή υποστήριξη.

Ουσιαστικότεροι αρωγοί στην εξισορροπητική προσπάθεια της Ελλάδας έναντι της επιθετικής και παραβατικής συμπεριφοράς της Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο, τόσο βραχυπρόθεσμα σε σχέση με την αποκλιμάκωση της έντασης όσο και μεσοπρόθεσμα σε σχέση με την επίτευξη σταθερότερων ελληνοτουρκικών σχέσεων ή/και επίλυσης των ελληνοτουρκικών διαφορών, είναι λιγότερο οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ και περισσότερο  – για λόγους που συνδέονται με πραγματικές ανάγκες της Τουρκίας – η Ευρωπαϊκή Ενωση, με κεντρικούς πρωταγωνιστές τη Γερμανία και τη Γαλλία.

Η ελληνική στρατηγική στα τέλη της δεκαετίας του ’90 αναπτύχθηκε με βασικό μοχλό την ΕΕ στην κατεύθυνση της «εξισορροπητικής εμπλοκής» (balancing engagement) της Τουρκίας. Σήμερα το ζητούμενο για την ελληνική εξωτερική πολιτική είναι η επίτευξη εντός της ΕΕ ενός συγκερασμού της γαλλικής προσέγγισης «ανάσχεσης/εξισορρόπησης» των τουρκικών επιδιώξεων στην Ανατολική Μεσόγειο και στην Αφρική και της γερμανικής προσέγγισης της

εμπλοκής/σύμπραξης της Τουρκίας με την ΕΕ, μέσω μιας διαδικασίας πειθαναγκασμού της.

Ο συγκερασμός αυτός είναι δύσκολος αλλά όχι αδύνατος. Η ΕΕ έχει συμφέρον στην επίτευξη ενός περιβάλλοντος σταθερότητας στην Ανατολική Μεσόγειο και ταυτόχρονα αντιλαμβάνεται ότι οποιαδήποτε συμφωνία και αν συνάψει με την Τουρκία, όπως για παράδειγμα η Δήλωση ΕΕ – Τουρκίας για το Προσφυγικό, αυτή δεν μπορεί να εφαρμοστεί με την ελληνοτουρκική αντιπαράθεση και το κυπριακό πρόβλημα άλυτα να κακοφορμίζουν επηρεάζοντας την ασφάλεια της ίδιας της ΕΕ. Με ενισχυμένη διεθνή νομιμοποίηση και αυξημένη διαπραγματευτική ισχύ η Ελλάδα μπορεί να έχει καταλυτικό ρόλο στην επαναφορά των σχέσεων ΕΕ – Τουρκίας σε καθεστώς «εξισορροπητικής εμπλοκής» επιτυγχάνοντας μέσω της εισαγωγής συγκεκριμένων όρων και προϋποθέσεων τον αποτελεσματικότερο έλεγχο της συμπεριφοράς της.

Ο Παναγιώτης Τσάκωνας είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και επικεφαλής του προγράμματος ασφάλειας του ΕΛΙΑΜΕΠ.