Ενα αμφιλεγόμενο δίπολο

Τα τελευταία χρόνια διεξάγονται πολλές συζητήσεις για τη σημασία και την εγκυρότητα της τομής μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς. Ηταν επόμενο να συμβεί αυτό τα τελευταία χρόνια με τη θεαματική άνοδο του λαϊκισμού σε όλο τον κόσμο. Το φαινόμενο αυτό δημιούργησε νέους προβληματισμούς. Φάνηκε ότι η τομή Αριστεράς/Δεξιάς δεν είναι επαρκής προκειμένου να εξηγηθεί η κοινότητα και συμπόρευση, ακόμα και η συμμαχία, ανάμεσα σε πολιτικές δυνάμεις που βρίσκονται σε αντίθετους πόλους του άξονα που ορίζει την τομή αυτή.

Το ζήτημα αυτό είχε απασχολήσει στο πρόσφατο παρελθόν σημαντικούς κοινωνικούς επιστήμονες και πολιτικούς φιλοσόφους. Κύριο πρόβλημα είναι η διαπίστωση της αδυναμίας – ή και ανυπαρξίας – αναλυτικής χρησιμότητας του διπόλου Αριστεράς/Δεξιάς. Ορισμένοι, όπως ο Anthony Giddens, και ο Giovanni Sartori, αμφισβητούν τη σκοπιμότητα της χρήσης του διπόλου αυτού για να εξηγηθεί σύγχρονη κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα. Αλλοι, όπως ο Norberto Bobbio, θεωρούν ότι η βασική τομή Αριστεράς/Δεξιάς διατηρεί τη χρησιμότητά της, εφόσον έχει να κάνει με το πρόβλημα της ισότητας/ανισότητας στην κοινωνία το οποίο συνεχίζει και θα συνεχίσει να υπάρχει.

Σε μεγάλο βαθμό ισχύει αυτό που υποστηρίζει ο Bobbio. H Αριστερά πράγματι συνδέεται με πολιτικά προγράμματα που στοχεύουν στην εξασφάλιση κοινωνικής δικαιοσύνης, εννοώντας με αυτό την ισοκατανομή του πλούτου, αλλά και τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου των πολλών. Εδώ, όμως, υπάρχει ένα πρόβλημα και αυτό είναι αν προέχει η ισότητα της βελτίωσης του βιοτικού επιπέδου του συνόλου. Το δίλημμα είναι μεγάλο. Η Αριστερά μπορεί ή οφείλει, χάριν της ισότητας, να εναντιωθεί στην αύξηση του πλούτου του συνόλου, που περιλαμβάνει τους εύπορους όσο και τους άπορους; Η Αριστερά υιοθετεί και τις δύο σκοπιμότητες, οι οποίες συχνά συγκρούονται μεταξύ τους.

Το πρόβλημα αυτό συνδέεται άμεσα με το ότι οι έννοιες της Αριστεράς δεν αποτελούν αυστηρά λογικές κατηγορίες. Αποτελούν ονόματα που δόθηκαν σε παραδόσεις, που είναι αναγνωρίσιμες στους μυημένους όπως είναι ορισμένες τεχνοτροπίες στους γνώστες. Αν δεν είναι κάποιος εμποτισμένος με μια κουλτούρα, οι ονομασίες δεν είναι επαρκής οδηγός για να αναγνωρίσει κανείς τα χαρακτηριστικά των κατηγοριών στις οποίες αναφέρονται. Στην προκειμένη περίπτωση οι παραδόσεις αυτές αποτελούν ιστορικές εμπειρίες που διαμορφώθηκαν υπό συγκεκριμένες συνθήκες. Δεν υπάρχει μια ιδεολογική σταθερά που να λειτουργεί ως μήτρα αναγνώρισης αυτών των παραδόσεων μεταξύ τους. Στην καθεμιά από αυτές έχουν συγκολληθεί και συσσωματωθεί μεταξύ τους πολλά στοιχεία, που έχουν μεταβληθεί ανάλογα με τις ιστορικές συνθήκες.

Αν είχαμε να κάνουμε με λογικές κατηγορίες, με συγκεκριμένες ιδιότητες σαν αυτές που αποδίδουμε σε πρόσωπα και πράγματα, όπως λέμε ότι κάτι είναι θερμό ή κρύο, ψηλό ή κοντό, αραιό ή πυκνό κ.λπ. θα είχαμε τη δυνατότητα και να αποφανθούμε αν μια πολιτική που χαρακτηρίζεται ως «αριστερή» είναι «πιο αριστερή» ή «πιο δεξιά» σε σχέση με μια άλλη. Αυτό δεν μπορεί να γίνει: όχι διότι δεν μπορούν να συμφωνήσουν μεταξύ τους οι ειδικοί στον «ορθό» ορισμό του τι συνιστά την «ουσία» της Αριστεράς και της Δεξιάς, αλλά διότι δεν υπάρχουν ως ουσίες. Δεν υπάρχει continuum – συνεχές – ανάμεσα στους δύο πόλους που αντιπροσωπεύουν η Δεξιά και η Αριστερά. Είναι απλά ονόματα που έχουν δοθεί σε κινήματα, ρεύματα σκέψης, παραδόσεις. Αυτές διαμορφώθηκαν παράλληλα με ορισμένες ιδεολογικές κοινότητες, μέσα από τις οποίες οι άνθρωποι αυτοπροσδιορίζονται, ομαδοποιούνται σχηματίζοντας «συλλογικές προσωπικότητες». Δεν υπάρχουν έξω από τον νου και τη βούληση των ατόμων που ταυτίζονται μ’ αυτές. Αλλο θέμα αν πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη μας η συνείδηση ταυτότητας και αντίθεσης που δημιουργεί αυτή η πίστη σ’ αυτό το δίπολο. Το ίδιο μπορεί να ισχύει και για άλλες παγιωμένες αντιθέσεις στην ιστορία, που είχαν δημιουργήσει την αίσθηση μιας «αναγκαίας» ιστορικής αντίθεσης: μεταξύ Ιώνων και Δωριέων, μεταξύ Τευτόνων και Λατίνων, μεταξύ Γιβελίνων και Γκουέλφων.

Γεγονός είναι ότι για πολλούς καλοπροαίρετους ανθρώπους οι έννοιες της Αριστεράς και της Δεξιάς έχουν, αν μη τι άλλο, ένα απροσδιόριστα ηθικό νόημα. Η πρώτη μοιάζει να έχει μεγαλύτερο βάρος σε μια νοητή ηθική πλάστιγγα. Οι ιδεολογικοί υποστηρικτές αυτής της άποψης επιμένουν στην ύπαρξη αντικειμενικών κριτηρίων που επιτρέπουν τη διάκριση μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς, ενώ αποδίδουν στην Αριστερά ένα «ηθικό πλεονέκτημα». Αυτό αποτελεί επιχειρηματολογική ταχυδακτυλουργία. Η Αριστερά έτσι μπορεί να ταυτίζεται με την πρόοδο, την ελευθερία, τη δικαιοσύνη, τον ανθρωπισμό, την ειρήνη, την αδελφότητα και την ισότητα. Και από τη στιγμή που η Αριστερά έχει απέναντί της τη Δεξιά, η τελευταία ασφαλώς αντιπροσωπεύει τα αντίθετα, σύμφωνα με αυτή την άποψη.

Σήμερα αυτά έχουν πάψει να ισχύουν για όλο και περισσότερους από εμάς, κυρίως διότι άλλες είναι οι προκλήσεις των καιρών, που δεν συλλαμβάνονται από το δίπολο Αριστεράς/Δεξιάς. Οι βασικοί πόλοι διεθνώς δεν είναι αυτοί που παραδοσιακά χωρίζουν την Αριστερά από τη Δεξιά, αλλά ο ανοιχτός και ο κλειστός προσανατολισμός οποιασδήποτε πολιτικής, οποιουδήποτε κόμματος, οποιασδήποτε χώρας.

Ανοιχτός προσανατολισμός σημαίνει αποδοχή του ανοιχτού χαρακτήρα της κοινωνίας, του πολιτεύματος, της οικονομίας, του πολιτισμού εντός των οποίων ζούμε. Κλειστός προσανατολισμός σημαίνει φόβο μπρος στην ανάγκη μεταρρυθμίσεων και μπρος στην αναμέτρηση με το καινούργιο, μπρος στην πρόσληψη του διαφορετικού, εχθρότητα προς στην αγορά, και την παγκοσμιότητα, τόσο των ανταλλαγών, όσο και των ιδεών. Η τομή Δεξιάς/Αριστεράς δεν έχει καμιά αρμοδιότητα στην ανάλυση των προβλημάτων που σχετίζονται με αυτή τη νέα πρόκληση ή με πολλά νέα προβλήματα που ανακύπτουν με όλο και ταχύτερους ρυθμούς.