Γιατί ο Ερντογάν τραβάει το σκοινί

Βρισκόμαστε κατακαλόκαιρα μπροστά σε σημαντικές εξελίξεις και νέα επικίνδυνη ένταση στα ελληνοτουρκικά που δεν θα εκλείψει εύκολα. Το αντίθετο.

Η Τουρκία δεν είναι πια η Τουρκία της δεκαετίας του ’70 όταν πρωτοξεκίνησε η αντιπαράθεση. Είναι μια άλλη Τουρκία με ισχυρότερη διεθνή παρουσία, οικονομία (ως συνολικό μέγεθος ΑΕΠ) αλλά και αναβαθμισμένες ένοπλες δυνάμεις. Εχει βέβαια παράλληλα και πολλά τρωτά σημεία. Σε κάθε περίπτωση δεν πρέπει να παραβλέπεται η υπερφίαλη αυτοπεποίθηση που έχει αποκτήσει που την κάνει να αισθάνεται σαν η ισχυρότερη περιφερειακή δύναμη στη Μεσόγειο που συνδιαλέγεται μάλιστα ως ίσος προς ίσο με τις μεγάλες δυνάμεις. Κάθε φορά που ο Ερντογάν αψηφά τις ευρωπαϊκές ή άλλες επικρίσεις ή και κυρώσεις, κερδίζει πολλά στο εσωτερικό της χώρας του, αλλά και στον ισλαμικό (και όχι μόνο) κόσμο. Χρήσιμο είναι εξάλλου να συγκρατήσουμε ότι η Τουρκία πολεμά σήμερα ταυτόχρονα σε τρία τουλάχιστον μέτωπα και θεωρεί τον πόλεμο – αντίθετα από τις ευρωπαϊκές χώρες και φυσικά κι εμάς – ευθέως αποδεκτό και χρήσιμο εργαλείο της όλης πολιτικής της.

Το κυριότερο είναι να συγκρατήσουμε ότι ως επιτιθέμενη χώρα, έχει εξ ορισμού μια σειρά από πλεονεκτήματα: το στοιχείο του αιφνιδιασμού, το πού ακριβώς αλλά και το πότε θα χτυπήσει, διπλωματικά αλλά και στρατιωτικά, μέχρι πού θα το πάει κ.λπ. Εμείς, έχοντας επιλέξει μια ευρωπαϊκή, φιλειρηνική και άρα αμυντική στρατηγική αποτροπής, πάλι εξ ορισμού παρακολουθούμε και αντιδρούμε, άλλοτε διπλωματικά και λεκτικά, άλλοτε δυναμικότερα, όπως πρόσφατα στον Εβρο και τώρα στην Ανατ. Μεσόγειο.  

Ο Ερντογάν δυστυχώς εκμεταλλεύεται σταθερά τα πλεονεκτήματα που έχει χτίσει, προσπαθώντας να εγκλωβίσει την Ελλάδα στο δίλημμα «σύγκρουση ή υποχώρηση». Σήμερα προσπαθεί με πολλαπλές προκλήσεις να ακυρώσει στην πράξη τη σημαντική συμφωνία μας οριοθέτησης ΑΟΖ με την Αίγυπτο που δημιουργεί για την Ελλάδα νομικούς τίτλους  στην Ανατ. Μεσόγειο. Εμμεσα ξεκινάει τις προκλήσεις από περιοχή νότια του Καστελλόριζου η οποία ακόμη τυπικά δεν έχει οριοθετηθεί ως ΑΟΖ μας, αν και βέβαια συνιστά το ανατολικότερο τμήμα της ελληνικής υφαλοκρηπίδας. Υπολογίζει ότι νομικά η θέση μας εκεί φαίνεται ασθενέστερη και «ποντάρει» στο ότι οι διάφοροι τρίτοι μεσολαβητές (Γερμανία, ΕΕ, ΗΠΑ) θεωρούν άμεσα ή έμμεσα ότι η περιοχή ως μη οριοθετημένη είναι και  «διαφιλονικούμενη». Αρα «ζυγίζει» πρώτα-πρώτα τις ελληνικές και διεθνείς αντιδράσεις. Παράλληλα διακόπτει «οργισμένος» τις προσπάθειες που παρασκηνιακά είχαν ξεκινήσει για προετοιμασία διμερούς διαλόγου με την Ελλάδα διαμαρτυρόμενος για την παραβίαση εκ μέρους μας του άτυπου μορατόριουμ (παγώματος).

Στο διπλωματικό επίπεδο, με τις κινήσεις που προωθεί, ζητάει τώρα από τους μεσολαβητές να δώσει η Ελλάδα «κάτι παραπάνω» για να συμφωνήσει ο ίδιος να επιστρέψει στον διάλογο (που έτσι κι αλλιώς τον εξύφαινε στα δικά του μέτρα). Απειλεί ταυτόχρονα, έχοντας την πρωτοβουλία του επιτιθέμενου, ότι θα αυξομειώνει την ένταση στην Ανατ. Μεσόγειο κατά βούληση, πότε βγάζοντας το Ορουτς Ρέις και πότε γυρίζοντάς το πίσω στον ναύσταθμο, πότε βγάζοντας πέντε πολεμικά σκάφη και πότε είκοσι, πότε ανακοινώνοντας παύση και πότε επάνοδο, πότε αναπτύσσοντας δυνάμεις νότια του Καστελλόριζου και πότε νότια της Κρήτης. Πιέζει έτσι τους μεσολαβητές να μας πιέσουν κι αυτοί με τη σειρά τους, ενώ τεντώνει παράλληλα κατακαλόκαιρα και τα νεύρα όλου του διπλωματικού και στρατιωτικού μηχανισμού της χώρας μας. Επιχειρεί να υπονομεύσει την ελληνική τουριστική βιομηχανία (97% του ΑΕΠ του Νοτίου Αιγαίου εξαρτάται από τον τουρισμό). Αναγκάζει συνεπώς την Ελλάδα σε συνεχή συναγερμό, σε συνεχείς προσπάθειες διπλωματικής και συμμαχικής στήριξης, σε νέους εξοπλισμούς, σε έναν παρατεταμένο αγώνα φθοράς. Ολα αυτά στοιχίζουν φυσικά σε εμάς σε διπλωματικό και εθνικό κεφάλαιο που ξοδεύουμε ζητώντας στήριξη, και αυξάνουν γεωμετρικά τις διεθνείς πιέσεις για «συμβιβασμό». Και οι μεσολαβητές δεν βλέπουν δυστυχώς έναν επιτιθέμενο που στηρίζεται στις απειλές και τη βία και έναν αμυνόμενο που βαδίζει σύμφωνα με το διεθνές  δίκαιο. Βλέπουν δύο χώρες έτοιμες προς σύγκρουση και κάνουν ό,τι κάνουμε ακόμη κι εμείς απέναντι σε διαμάχες στη Μ. Ανατολή ή στην Αφρική: τηρούν ίσες αποστάσεις.  

Το ζητούμενο κατά συνέπεια είναι πρώτα-πρώτα να αντιληφθούμε ότι τα νέα δεδομένα στη σχεδόν παραδοσιακή αναμέτρηση με την Τουρκία απαιτούν μια νέα στρατηγική κι όχι «ιδέες της στιγμής». Χωρίς πολεμικές ιαχές από τον καναπέ αλλά και χωρίς υποχωρήσεις, η χώρα μας πρέπει να βγει από τη στάση διπλωματικής άμυνας και να αναλάβει την πρωτοβουλία των κινήσεων. Η συμφωνία με την Αίγυπτο απαιτεί άμεσα και νέα τολμηρά βήματα, όπως την προσφυγή στη Χάγη για την υπόλοιπη οριογραμμή με την Αίγυπτο και ταυτόχρονα μια συμφωνία οριοθέτησης με την Κυπριακή Δημοκρατία.

Ο καθηγητής Γιάννης Βαληνάκης είναι πρώην υφυπουργός Εξωτερικών