«Μια ηρωίδα που χάνει {LF}σχεδόν τα πάντα, {LF}αλλά μένει όρθια»

Στην εκδοχή της Ιόλης Ανδρεάδη για την «Ελένη» του Ευριπίδη με μία ηθοποιό (Βασιλική Τρουφάκου), η ηρωίδα αφηγείται την ιστορία της, μόνη και τυφλή μέσα στο Αρχαίο Θέατρο των Φιλίππων. Μονή και τυφλή σαν αρχαία ραψωδός, αλλά με άλλες, καινούργιες, δυνάμεις να ξυπνούν μέσα της. Αφηγείται μάλιστα την ανασκευή του Στησιχόρου, του ποιητή που έγραψε έξι γενιές πριν από τον Ευριπίδη για το είδωλο της Ελένης που έφτασε στην Τροία. Η σκηνοθέτρια μίλησε στο «ΝΣυν» για τη συμμετοχή της στο Διεθνές Εργαστήριο Αρχαίου Δράματος.

Τι σε οδήγησε να ανεβάσεις το έργο με τον τίτλο «Ελένη του Ευριπίδη ή η ανασκευή του Στησιχόρου»;

Η πολύ τιμητική πρόταση ήρθε στις πρώτες μέρες της καραντίνας, από τον Θοδωρή Γκόνη, να σκηνοθετήσω στο Διεθνές Εργαστήριο Αρχαίου Δράματος που διοργανώνουν για 4η συνεχή χρονιά το Φεστιβάλ Φιλίππων και το ΔΗΠΕΘΕ Καβάλας. Σκέψη και επιθυμία του Θοδωρή ήταν η δημιουργία μιας περφόρμανς σχετιζόμενης με την αρχαία ελληνική γραμματεία, η οποία θα εντάσσεται στο ευρύτερο όραμά του για το φετινό Εργαστήριο και η οποία θα παρουσιαζόταν στο Αρχαίο Θέατρο των Φιλίππων. Αποφασίσαμε να ασχοληθώ με την Ελένη, κάτι που το ήθελα αρκετά χρόνια τώρα. Ζήτησα από τη Βασιλική Τρουφάκου να δοκιμάσουμε μια ιδέα πάνω στην οποία θα ερμήνευε η ίδια όλους τους ρόλους του έργου και δέχθηκε με πολλή χαρά. Τότε, ξεκίνησα και την έρευνα. Καθώς, λοιπόν, διάβαζα μια αγγλική έκδοση της Ελένης του Ευριπίδη έπεσα πάνω στην πληροφορία πως ο τραγικός ποιητής είχε χρησιμοποιήσει για το έργο του ένα τραγούδι του βάρδου Στησιχόρου για την Ελένη της Τροίας. Ο Στησίχορος, έξι γενιές πριν από τον Ευριπίδη, έγραψε για μια Ελένη απούσα από τον Τρωικό Πόλεμο. Στη θέση της είχε ταξιδέψει μια σκιά, ένα είδωλο της αληθινής Ελένης. Αυτή την εκδοχή του μύθου παραλαμβάνει ο Ευριπίδης και γράφει την Ελένη του. Ο τίτλος της παράστασης μας επικοινωνεί λοιπόν την πληροφορία πως ο τραγικός ποιητής χρησιμοποίησε την εκδοχή του Στησιχόρου. Μάλιστα η εκδοχή αυτή δεν ήταν καν η πρώτη εκδοχή. Στην πρώτη του εκδοχή ο ποιητής Στησίχορος κατηγορούσε την Ελένη για τον χαμό των Ελλήνων και των Τρώων. Και φαίνεται πως ο Στησίχορος για τις κατηγορίες αυτές τιμωρήθηκε από τους θεούς και έμεινε τυφλός. Ετσι, τυφλός, όμως ανασκεύασε τις ίδιες του τις κατηγορίες για την Ελένη και τις μετέστρεψε σε καλό λόγο. Ετσι προέκυψε η δεύτερη εκδοχή της ιστορίας, η γνωστότερη σε όλους, αυτή της Ωραίας Ελένης. Και, κατόπιν αυτού, ο Στησίχορος λέγεται πως ξαναβρήκε και το φως του. Θεώρησα, λοιπόν, χρήσιμο να προστεθεί ο υπότιτλος «η ανασκευή του Στησιχόρου» – παρ’ όλο που την Ελένη του Ευριπίδη ανεβάζουμε και όχι κάποια εκδοχή της – γιατί παραπέμπει απευθείας στην ιστορία πίσω από την ιστορία του έργου, η οποία γεννήθηκε από έναν τυφλό ποιητή. Και μια που η έλλειψη της όρασης συνδέεται με την τελετουργική μύηση, την ώρα μάλιστα που η Ελένη της τραγωδίας του Ευριπίδη περιέχει αναφορές στα Ελευσίνια Μυστήρια – έχουμε σωζόμενες απεικονίσεις μυουμένων με κλεισμένα μάτια – και την Περσεφόνη, μου φάνηκε σωστό να προστεθεί ένας υπότιτλος που θα σχολίαζε την προέλευση του μύθου και άρα την εργασία που προηγήθηκε για το ανέβασμα της παράστασης.

Για σένα προσωπικά ποια εικόνα βρίσκεται πίσω από τη μυθική Ελένη;

Η Ελένη μοιράζεται κάποια γνωρίσματα με την Πηνελόπη της Οδύσσειας. Περιμένει – επί δεκαεπτά συναπτά έτη – τον άντρα της να επιστρέψει. Του είναι πιστή. Ζει μια ζωή-αναμονή του γυρισμού του άντρα. Ακόμη, η ίδια μιλά για την ξακουστή ομορφιά της με λόγια σκληρά, ονομάζοντάς την «την κατάρα της». Θεωρεί πως η ομορφιά της φταίει που ρημάχτηκε η ζωή της. Που ζει τώρα μια ζωή που δεν είναι ζωή. Γιατί αν δεν είχε θητεύσει ως το ωραίο τρόπαιο του αγώνα ομορφιάς μεταξύ Ηρας, Αθηνάς και Αφροδίτης, δεν θα είχε πυροδοτηθεί η σειρά των γεγονότων που οδήγησαν στον Τρωικό Πόλεμο και τη δική της εξορία στην Αίγυπτο. Είναι μια ηρωίδα που γνωρίζει από απώλεια, γνωρίζει από θρήνο. Χάνει σχεδόν τα πάντα. Αλλά μένει όρθια.

Ο μύθος αφορά το είναι και το φαίνεσθαι. Πώς τοποθετείσαι σ’ αυτό το δίπολο;

Η Ελένη της παράστασης, αντλώντας από το κείμενο, παραλληλίζεται σε έναν βαθμό ως υπόσταση με την Περσεφόνη. Η Ελένη του «είναι» διαθέτει δηλαδή στοιχεία που συνομιλούν με το σκοτάδι και με τον κάτω κόσμο – εξάλλου σχεδόν σε ολόκληρη την παράσταση βρίσκεται πάνω σε έναν τάφο – καθώς και με το κρύψιμό της – στην Αίγυπτο – και με τη μεταμόρφωσή της. Σε αυτό τον πρωτεϊκό κατά τον Ομηρο χαρακτήρα της Ελένης στηρίζεται δραματουργικά το εύρημα των μεταμορφώσεων, της ερμηνείας πολλαπλών ρόλων από την ηθοποιό στην παράσταση. Η Ελένη του «φαίνεσθαι» από την άλλη, η κατασκευή, το είδωλο το φτιαγμένο από αιθέρα, είναι η σκιά, το alter ego της ηρωίδας του Ευριπίδη. Η σκιά αυτή αποτελεί το πρόσχημα, την αφορμή του πολέμου. Το μήλον της Εριδος, που, απ’ ό,τι αποδεικνύεται από αυτή την εκδοχή του μύθου, είναι και άβουλο και αθώο, γιατί δεν έκανε τίποτα με δική του θέληση, μόνο εξυπηρέτησε τους θεούς. Μια μαριονέτα. Οσον αφορά την τοποθέτησή μου σε σχέση με αυτό, θεωρώ πως αξίζει να αναδειχθεί το δίπολο που περιέγραψα και μέσα από αυτό να φωτιστεί η τραγικότητα της Ελένης, ως του ατόμου που, σαν τον Οιδίποδα, δεν πράττει αλλά μόνο παθαίνει. Και όχι μόνο παθαίνει, αλλά κατηγορείται για τον θάνατο τόσων ανθρώπων, ανάμεσά τους των πιο δικών της.