Η τέχνη της μεταμόρφωσης

Οταν ξημερώσει η 18η Σεπτεμβρίου 2021 και στο Παρίσι αποκαλυφθεί το πρωτόγνωρο θέαμα της Αψίδας του Θριάμβου τυλιγμένης με 25.000 τετραγωνικά μέτρα μπλε υφάσματος και 7.000 μέτρα κόκκινου σχοινιού, κανείς από τους δύο καλλιτέχνες που οραματίστηκαν την προσωρινή μεταμόρφωση του μνημείου δεν θα είναι παρών. Η Ζαν-Κλοντ πέθανε το 2009. Κι ο Κρίστο μόλις πριν από δύο μήνες, την ώρα που η προσοχή όλων μας ήταν στραμμένη στη διαχείριση της νέας πραγματικότητας που διαμορφώθηκε με την επέλευση της πανδημίας. Δεν γράφτηκαν πολλά στον ελληνικό Τύπο γι’ αυτήν τη μεγάλη απώλεια. Φταίει, ίσως, ότι το ελληνικό κοινό δεν ήταν ιδιαίτερα εξοικειωμένο με τη δουλειά του Κρίστο και της Ζαν-Κλοντ (παράλληλα η χώρα μας, παρά το τεράστιο πολιτιστικό της απόθεμα, δεν φαίνεται να κέντρισε ποτέ, τουλάχιστον ομολογημένα, το ενδιαφέρον τους). Γεγονός είναι πως περιέβαλλε και μια αχλύ μυστηρίου το σπουδαίο δίδυμο, που ήθελε να απασχολεί τη δημοσιότητα αποκλειστικά με το καλλιτεχνικό του έργο, απορρίπτοντας κάθε άλλου είδους επικοινωνιακή έκθεση.

Τι ήταν όμως τελικά αυτοί οι δύο τύποι; Ηταν απλώς ένα ζευγάρι ιδιοφυών δημιουργών ερωτευμένων με την ομορφιά, που με φιλοπαίγμονα διάθεση «πείραζαν» εμβληματικά μνημεία και μεταμόρφωναν τον δημόσιο χώρο μέσα από μεγάλης κλίμακας εικαστικές παρεμβάσεις; Ή μήπως οι προτάσεις τους – τολμηρές κι ανατρεπτικές σε βαθμό που να θεωρούνται από πολλούς, ειδήμονες και μη, προβοκατόρικες – αποτελούσαν ένα κάλεσμα προς την κοινωνία, το κράτος, και τον καλλιτεχνικό κόσμο να επανεξετάσουν τον ρόλο τους, το αξιακό τους σύστημα, και τον τρόπο λειτουργίας και δράσης τους;

Παρά τις επανειλημμένες διακηρύξεις των δύο καλλιτεχνών ότι η δουλειά τους δεν έχει κάποιο βαθύτερο νόημα αλλά αποτελεί ένα φόρο τιμής στην ομορφιά, υπήρχε κάτι βαθιά πολιτικό στον τρόπο με τον οποίον ο Κρίστο και η Ζαν-Κλοντ υλοποιούσαν τα έργα τους. Ο αντισυμβατικός τρόπος με τον οποίο επαναφαντάστηκαν μνημεία, τοπόσημα και χώρους τούς έφερε συχνά αντιμέτωπους με την παρωχημένη και φοβική νοοτροπία της δημόσιας διοίκησης αλλά και τον πυρήνα της πολιτικής εξουσίας (ο αστικός μύθος λέει ότι ο Κολ εγκατέλειψε για δύο εβδομάδες το Βερολίνο όταν ο Κρίστο και η Ζαν-Κλοντ τύλιξαν το Ράιχσταγκ, το κτίριο του γερμανικού ομοσπονδιακού κοινοβουλίου, το 1995, ενώ κι ο Σιράκ, ως δήμαρχος Παρισίων, είχε κατ’ αρχήν εναντιωθεί στο τύλιγμα της περίφημης Πον Νεφ, το 1985). Για τα περισσότερα έργα τους απαιτήθηκαν δεκαετίες επίπονων διαβουλεύσεων και διαπραγματεύσεων (για το τύλιγμα της Αψίδας του Θριάμβου απαιτήθηκαν 58 χρόνια), κάτι που τελεί σε απόλυτη αντίστιξη με τον προσωρινό χαρακτήρα τους. Αλλά ίσως ακόμα πιο σημαντικό είναι ότι τα ιδιαιτέρως απαιτητικά έργα του Κρίστο και της Ζαν-Κλοντ έφεραν γύρω απ’ το ίδιο τραπέζι φορείς, δημόσιους και ιδιωτικούς, που υπό κανονικές συνθήκες δεν θα συνομιλούσαν ποτέ: οι «Πύλες», ένα από τα πιο εμβληματικά τους έργα, το οποίο υλοποιήθηκε στο Σέντραλ Παρκ της Νέας Υόρκης το 2005, κινητοποίησαν ένα ζωηρό – και όχι αναίμακτο – διάλογο μεταξύ καλλιτεχνών, ΜΚΟ, και των πολεοδομικών και περιβαλλοντικών υπηρεσιών της πόλης για τις επιπτώσεις του έργου στο έδαφος και στο οικοσύστημα του πάρκου. Και βρέθηκαν λύσεις για ζητήματα που είχαν, κατ’ αρχάς, κριθεί ανεπίλυτα.

Η ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ

Εκείνο όμως που καθιστά πραγματικά μοναδικό το καλλιτεχνικό έργο του Κρίστο και της Ζαν-Κλοντ είναι ο τρόπος χρηματοδότησής του. Σε μια εποχή που η καλλιτεχνική δημιουργία καθίσταται εκούσα άκουσα όλο και περισσότερο δέσμια της πολιτικής και οικονομικής εξουσίας λόγω της ανάγκης εξεύρεσης πόρων, ο Κρίστο και η Ζαν-Κλοντ έθεσαν εξαρχής ως conditio sine qua non την αυτοχρηματοδότηση των έργων τους. Καμία ιδιωτική χορηγία. Καμία κρατική χρηματοδότηση. Καμία υλοποίηση έργου κατόπιν ανάθεσης. Αντ’ αυτών, φρόντιζαν πάντα να εξασφαλίζουν τα αναγκαία κονδύλια για την υλοποίηση των έργων μέσω της πώλησης προσχεδίων, μακετών, κολάζ, λιθογραφιών, φωτογραφιών, βιβλίων.

Ο Κρίστο συνήθιζε να λέει ότι χρειάζεται πολύ μεγαλύτερο θάρρος για να δημιουργήσεις πράγματα που προορίζονται να εξαφανιστούν απ’ ό,τι για να δημιουργήσεις πράγματα που προορίζονται για να μείνουν. Αναπόφευκτα η σκέψη αυτή οδηγεί σε άλλες, γλυκόπικρες σκέψεις, συνυφασμένες με το εφήμερο της ανθρώπινης ύπαρξης καθεαυτήν και το ίχνος που αφήνει πίσω της. Το πάθος για το ωραίο, η ασυμβίβαστη υπεράσπιση της καλλιτεχνικής ελευθερίας, η άοκνη προσπάθεια, επιμονή και καρτερικότητα μέχρι τη δικαίωση ενός προσωπικού οράματος, η τέχνη της αποκάλυψης διά της απόκρυψης, κι η δυνατότητα ενός δυαδικού, αυτοσχεδιαστικού βηματισμού στη ζωή – να το πολύτιμο ίχνος που άφησαν πίσω τους ο Κρίστο και η Ζαν-Κλοντ, σε έναν κόσμο που ψάχνει να ξαναβρεί ταυτότητα και προσανατολισμό.

Ο Φοίβος Μπότσης είναι νομικός, συγγραφέας, ειδικός σε θέματα πολιτικής του Πολιτισμού