Η νέα πραγματικότητα {LF}μέσα από τα μάτια των ξένων

Ζει το σύγχρονο ελληνικό θέατρο τη δική του τραγωδία εξαιτίας της πανδημίας; Μπορεί μια παράσταση αρχαίας τραγωδίας να λειτουργήσει θεραπευτικά για τις «πληγές» που άνοιξε ο κορωνοϊός; Ανέτρεψαν τα νέα μέτρα ασφαλείας τους κανόνες και αντί να φοράνε μάσκες οι ηθοποιοί στην ορχήστρα, τις φοράνε οι θεατές στο κοίλο;

Βρετανικές, αμερικανικές και γερμανικές εφημερίδες στρέφουν την προσοχή τους στο ιδιαίτερο τούτο ελληνικό πολιτιστικό καλοκαίρι. Οι προσεγγίσεις τους διαφορετικές. Κάποιες περισσότερο αισιόδοξες, αναζητούν στις αξίες του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού τις θεραπευτικές ιδιότητες του Ασκληπιού και στη δύναμη του δραματικού λόγου μια ελπίδα. Αλλες πάλι αρκούνται στο να καταγράψουν μια ζοφερή πραγματικότητα. Ορισμένοι προχωρούν σε διθυραμβικές κριτικές κι άλλοι δεν μπορούν να ξεφύγουν από τα στερεότυπα με τα οποία έχουν μάθει να κοιτάζουν την Ελλάδα: τη σύνδεσή της με το αρχαιοελληνικό παρελθόν της.

Οπως και να έχουν τα πράγματα όμως από τους New York Times έως τον Guardian και από τον Economist έως τη Süddeutsche Zeitung η ελληνική πολιτιστική πραγματικότητα κατέκτησε τη δική της θέση μέσα από εκτενή, στις περισσότερες περιπτώσεις, άρθρα. Σημαντικό ρόλο για την ανάπτυξη της συγκεκριμένης αρθρογραφίας και η απευθείας – μέσω Διαδικτύου – προβολή της παράστασης των «Περσών» (από το Εθνικό Θέατρο σε σκηνοθεσία Δημήτρη Λιγνάδη) από το πολυκλείτειο θέατρο στο διεθνές κοινό, γεγονός που συνέβη για πρώτη φορά.

«H ελληνική τραγωδία διώχνει την επιδημία» είναι ο τίτλος του Economist. «Οι Ελληνες πίστευαν ότι η μετάβαση στο θέατρο θα μπορούσε να έχει ως αποτέλεσμα την κάθαρση. Οι θεατρικές παραστάσεις αποτελούσαν μέρος θρησκευτικών εορτών με σκοπό να εξευμενίσουν τους θεούς. Και ο Αριστοτέλης χρησιμοποίησε τον όρο κάθαρση στην Ποιητική του για να περιγράψει πώς η παρακολούθηση τραγωδιών μπορεί να καθάρει τους θεατές αποκαθιστώντας τη συναισθηματική ισορροπία του πολίτη» γράφει η Μαντλίν Σπιντ, η οποία φαίνεται ήταν παρούσα στην πρεμιέρα των «Περσών» στο θέατρο της Αρχαίας Επιδαύρου, καθώς στο κείμενό της περιγράφει λυρικά τον χώρο και επισημαίνει ότι «4.500 Ελληνες – με υφασμάτινες μάσκες κι όχι επιχρωματισμένα προσωπεία – συγκεντρώθηκαν στην Επίδαυρο για μια πολύ αναγκαία ένεση δράματος ύστερα από μήνες εγκλεισμού». Τονίζει δε το γεγονός ότι ενώ τα θέατρα σε ολόκληρη την Ευρώπη παραμένουν κλειστά, η Ελλάδα έχει καταφέρει να σώσει έστω κι ένα μέρος της θερινής σεζόν χάρη στην αφθονία υπαίθριων σκηνών σε αρχαιολογικούς χώρους και κάνει ιδιαίτερη μνεία στην εφαρμογή των μέτρων ασφαλείας.

«Θεραπεία» και αισιοδοξία. Στις ιαματικές ιδιότητες του θεάτρου, αλλά και στη σπίθα αισιοδοξίας για την πορεία των πραγμάτων που κρατά αναμμένη η επαναλειτουργία του αρχαίου αργολικού θεάτρου κάνει λόγο και η Κριστίνε Ντούσελ στη Süddeutsche Zeitung: «Το θέατρο της Επιδαύρου δεν έχει σταματήσει να λειτουργεί παρ όλες τις πανδημίες, τις υπερβολές των σκηνοθετών και τον πολιτισμικό πεσιμισμό…» γράφει. «Εκπέμπει με τον τρόπο του έναν συμβολισμό την εποχή που ο κορωνοϊός βύθισε στην απόγνωση πολλές θεατρικές σκηνές και ακύρωσε καλλιτεχνικά σχέδια. Το Θέατρο μιλάει τώρα και αφηγείται τον πρωταρχικό του σκοπό. Ετσι έγινε και με τους Πέρσες, την αρχαιότερη σωζόμενη τραγωδία. Η απευθείας μετάδοση από την Επίδαυρο μπορούσε να παρομοιαστεί με ιδανική θεραπευτική πρόταση, κατευθείαν από το λίκνο του παγκόσμιου θεάτρου – και της δημοκρατίας – προς τον κόσμο».

«Ενας θρίαμβος της ενσυναίσθησης στην εποχή του κορωνοϊού» ήταν ο τίτλος του Guardian λίγες ώρες μετά την απευθείας προβολή της παράστασης της 25ης Ιουλίου που παρακολούθησαν σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία περισσότεροι από 100.000 θεατές.

Συγκίνηση. Και μόνο η δύση του ηλίου την ώρα έναρξης της παράστασης και η άφιξη των ενθουσιασμένων θεατών ήταν αρκετά για να συγκινηθεί κάποιος, σύμφωνα με τη Νάταλι Χέινς, η οποία επισημαίνει ότι το θέατρο της Επιδαύρου λόγω του ότι είναι ανοικτό και τεράστιο σε μέγεθος καθιστά ευκολότερη την κοινωνική αποστασιοποίηση και κατά συνέπεια τη λειτουργία του.

Η παράσταση των «Περσών» ωστόσο γίνεται αφορμή και για μια περαιτέρω καταγραφή του ελληνικού πολιτιστικού τοπίου, η οποία δεν φαίνεται να διέπεται από το ίδιο πνεύμα αισιοδοξίας που διαπνέει τα άρθρα σχετικά με την έστω και περιορισμένη διεξαγωγή του Φεστιβάλ Αθηνών – Επιδαύρου.

«Για τα θέατρα στην Ελλάδα ο κορωνοϊός είναι τραγωδία» γράφουν στον τίτλο τους οι New York Times και συνεχίζουν στον υπότιτλο «Οι θεατρικές σκηνές υπέφεραν ήδη καθώς είχαν υποστεί μεγάλες περικοπές χρηματοδότησης μετά από μια δεκαετία λιτότητας. Τώρα, με την πανδημία, πολλοί μιλούν για καταστροφή».

«Ακόμα και πριν από την πανδημία, τα θέατρα στην Ελλάδα αντιμετώπιζαν προβλήματα. Στα χρόνια της λιτότητας οι κρατικές δαπάνες για τις τέχνες μειώθηκαν με τις επιδοτήσεις για τα μεγαλύτερα θέατρα να περικόπτονται κατά το ήμισυ και να μηδενίζονται για μικρότερους χώρους. Δεκάδες θέατρα έκλεισαν. Αλλά επέζησαν μόνο επειδή οι συντελεστές κάλυπταν οι ίδιοι το κόστος των παραστάσεων» γράφει στο εκτενές άρθρο της η Νίκη Κιτσαντώνη, η οποία κάνει μνεία στα μέτρα στήριξης της κυβέρνησης στον Πολιτισμό.

Την ίδια ώρα καταγράφει και τις αντιδράσεις των καλλιτεχνών, με χαρακτηριστικές τις δηλώσεις της πρωταγωνίστριας των «Περσών» και πρώην υπουργού Πολιτισμού, Λυδίας Κονιόρδου, η οποία υποστηρίζει ότι «ο πολιτισμός αντιμετωπίζεται ως κάτι διακοσμητικό, σαν ένα ανθοδοχείο. Αν δεν έχεις χρήματα δεν το αγοράζεις. Ο πολιτισμός όμως είναι η πυξίδα της κοινωνίας μας. Αν χάσουμε την πυξίδα μας, χάνουμε την πορεία μας…».

Ανάλογη, ίσως όχι τόσο δραματικά, καταγράφεται η κατάσταση στον χώρο του σύγχρονου ελληνικού θεάτρου και από την Μαντλίν Σπιντ του Economist, η οποία επισημαίνει ότι «οι εργαζόμενοι στον πολιτιστικό τομέα είχαν ήδη πληγεί από τα χρόνια λιτότητας που ακολούθησαν την κρίση χρέους της χώρας. Τον Μάιο εκατοντάδες διαμαρτυρήθηκαν έξω από το κοινοβούλιο με τον τρόπο που γνώριζαν καλύτερα: τραγούδι, χορό και απαγγελία τραγικών μονόλογων».