Εσωτερικός εμφύλιος

να τοπίο μνήμης, παιδικής μνήμης, συνθέτουν τα είκοσι επτά, περασμένα σε πασσάλους/κρεμάστρες, λευκά αγορίστικα ρουχαλάκια. Αυτός είναι ο σκηνικός χώρος μέσα στον οποίο εξελίσσεται ο «Οιδίπους» του Δημήτρη Καραντζά. Σαν μια συνομιλία του τραγικού ήρωα με τον αθώο εαυτό του, σαν μια διαρκή ανάγκη επιστροφής στην ασφάλεια της άγνοιας, την ώρα που μοναδικός στόχος και σκοπός είναι η αναζήτηση της γνώσης, όποιο κι αν είναι το κόστος: «Τι άγριο δώρο η γνώση όταν δεν βοηθά αυτόν που την έχει» θα πει όμως ο μάντης Τειρεσίας στον Οιδίποδα.

Με το αρχαίο κείμενο του Σοφοκλή να εμπεριέχει κομμάτια του σεναριακού λόγου του Πιερ Πάολο Παζολίνι (από την ταινία «Βασιλιάς Οιδίπους», 1967), η διασκευή της Θεοδώρας Καπράλου υπηρετεί την κατάδυση στον ψυχισμό του τραγικού ήρωα. Μέσα από το σκηνοθετικό πρίσμα του Καραντζά εξετάζονται πιεστικά, σχεδόν απειλητικά, τα γεγονότα που οδηγούν στην αποκάλυψη της αλήθειας. Με τους προβολείς – τους οποίους χειρίζονται επί σκηνής οι ίδιοι οι ηθοποιοί, να λειτουργούν και ως «ανακριτικές λάμπες», οι τρεις ηθοποιοί συνδιαλέγονται μεταξύ τους αλλά και με το μέσα τους. Βήμα-βήμα ο σκηνοθέτης οδηγεί την εξέλιξη του μύθου στην κορύφωση. Η μοίρα δεν σε αφήνει να ξεφύγεις, η γνώση δεν σε αφήνει να ανασάνεις. Η πορεία του Οιδίποδα, αυτός ο προσωπικός, εσωτερικός εμφύλιος, είναι ίσως η πιο δραματική διαδρομή που μπορεί να ακολουθήσει άνθρωπος. Κι αυτήν είναι που σκιαγραφεί με προσοχή και ακρίβεια ο Καραντζάς στην παράστασή του, παίζοντας με το φως και το σκοτάδι. Και μαζί με την καθοριστική συνδρομή του Παζολίνι, φωτίζει τις μύχιες διαδρομές και σκέψεις των ηρώων.

Ουσιαστική ανάγνωση. Συνεχίζοντας τον δρόμο που εγκαινίασε με τη «Μήδεια» του Ευριπίδη (Χρήστος Λούλης, Γιώργος Γάλλος, Μιχάλης Σαράντης), ο 33χρονος δημιουργός κάνει θέατρο δωματίου σε ανοιχτούς χώρους και προτείνει, τελικά, μια ουσιαστική ανάγνωση των κειμένων. Απαλλαγμένος από κάθε πιθανή διάθεση πρόκλησης ή υπερβολής, αφήνει τον λόγο να λειτουργήσει και παράλληλα οδηγεί τους ηθοποιούς του σε ένα εσωτερικό ταξίδι με γνώμονα την καθαρή πρώτη ύλη της τραγωδίας.

Στην περίπτωση του «Οιδίποδα» το σύγχρονο κείμενο του Παζολίνι φωτίζει την ανθρώπινη πτυχή του ήρωα. Εδώ εντάσσεται και η ερωτική σκηνή που, ούτε πραγματοποιείται ούτε εξελίσσεται ενώπιον του θεατή, αλλά ζωντανεύει μέσα από τον διάλογο Ιοκάστης – Οιδίποδα. Η «μεταμόρφωση» της συζύγου σε μάνα πραγματοποιείται χωρίς κανένα άλλο μέσο, παρά μόνον με την εξαιρετική ερμηνεία της Μαρίας Κεχαγιόγλου – όπως και η εξαιρετικά προσωπική «ανάκριση» του Οιδίποδα προς την Ιοκάστη -, αρωγός τους οι φωτισμοί.

Αφηγητές. Κι αν οι τρεις ηθοποιοί ξεκινούν ως αφηγητές, κάτι σαν Χορός, συνεχίζουν τη σκηνική τους πορεία ως ρόλοι και μοιράζονται τα πρόσωπα του έργου (τραγωδία / σενάριο) για να αναλάβει τελικά ο καθένας την ταυτότητά του (ή και περισσότερες). Ο Μιχάλης Σαράντης είναι ουσιαστικά εκείνος που αναπαριστά επί σκηνής αυτόν τον εσωτερικό εμφύλιο που διέπει τον Οιδίποδα: Με τρόπο εσωτερικό εξωτερικεύει την πάλη του ήρωα στον δρόμο για τη γνώση, ως την απόλυτη συντριβή. Ενας ηθοποιός υψηλής αισθητικής, με καθαρό βλέμμα και σωματικά εύπλαστος.

Τειρεσίας και Ιοκάστη η Μαρία Κεχαγιόγλου, υπηρετεί την αυστηρότητα ή και σκληρότητα του μάντη και εν συνεχεία μεταβάλλεται σε αυτό το τραγικό πλάσμα που αποδεικνύεται η ηρωίδα της – μάνα και σύζυγος. Τέλος, ο Κωνσταντίνος Αβαρικιώτης, Κρέων, Αγγελιαφόρος αλλά και αφηγητής, χειρίζεται με σαφήνεια τόσο τις εναλλαγές των ρόλων όσο και εκείνες της διάθεσης.

Η επιστροφή
Ηταν Δευτέρα 9 Μαρτίου όταν μέσα σε ένα πανηγυρικό κλίμα πραγματοποιήθηκε η τελετή των 20ών Βραβείων Χορν παρουσία των νικητών της εικοσαετίας: Ενα ισχυρό κομμάτι του σύγχρονου θεάτρου ήταν εκεί και όλοι μαζί από σκηνής μοιράστηκαν τους στίχους του «ύμνου» του ηθοποιού, που πρώτος ερμήνευσε ο Δημήτρης Χορν. «Ηθοποιός σημαίνει φως…».
Το τέλος εκείνης της εβδομάδας σήμανε την έναρξη, επισήμως, της πανδημίας, με το κλείσιμο πρώτα των κομμωτηρίων και την επομένη των θεάτρων. Κάτι σαν Παρασκευή και 13.
Πέντε μήνες πέρασαν σχεδόν από τότε, με το θέατρο να βιώνει μια από τις μεγαλύτερες κρίσεις του γιατί πολύ απλά σώπασε. Δεν νομίζω να θυμάται ποτέ κανείς άλλη εποχή με το θέατρο βουβό, τις θεατρικές αίθουσες κλειστές, χωρίς «τρίτο κουδούνι». Παραστάσεις διεκόπησαν, πρεμιέρες ακυρώθηκαν, άλλες αναβλήθηκαν. Το κλίμα βαρύ, η αγωνία μεγάλη, το άγχος επιβίωσης ισχυρό, ο προβληματισμός σε πρώτο πλάνο. Και μαζί αντιπαραθέσεις, αντιπαλότητες, κόντρες – σαν να βγήκαν λίγο τα μαχαίρια. Το θέατρο και το κράτος και το θέατρο εσωτερικά, αναμεταξύ τους.
Ολα χωρούν σε μια κρίση, σε μια πρωτόγνωρη συγκυρία που ο καθένας αναμετράται με κάτι που δεν γνωρίζει – και που ούτε φανταζόταν ότι θα του συμβεί. Και η πίκρα, και η γκρίνια, και κάποιες κακίες –μικρές και μεγάλες –, και η ζήλια και ο φθόνος. Το «γιατί εσύ κι όχι εγώ» διέσχισε την εποχή της καραντίνας και κορυφώθηκε όταν πλέον δρομολογήθηκε το θεατρικό τοπίο του θέρους – το οποίο και διανύουμε.
Σε έναν επαγγελματικό χώρο όπως τον θεατρικό όπου οι ηθοποιοί ψάχνουν, υπό κανονικές συνθήκες, δύο και τρεις φορές τον χρόνο για δουλειά και η ανεργία ζει και βασιλεύει, αναμενόμενο είναι η κρίση να φέρει στην επιφάνεια όλες τις παθογένειες. Αλλά επειδή όπως λέει και ο ποιητής «πρέπει να βγάλουμε / αποτραβήξουμε την ομορφιά από το κακό» (= «Il faut extraire la beaute du mal», Baudelaire, «Les fleurs du mal»), ας ξαναπιάσουμε το νήμα από εκεί που το αφήσαμε, διατηρώντας τα θετικά που έφερε αυτή η νέα πραγματικότητα.
Γιατί, όπως θύμισαν και τα αγόρια στα Βραβεία Χορν, «ηθοποιός σημαίνει φως» και φως χωρίς σκοτάδι δεν υπάρχει…