«Ενας αστείος Αριστοφάνης, {CR}αλλά με {CR}ένα δάκρυ»

Την πρώτη φορά είχε άγνοια κινδύνου. Ηταν μόλις 18 χρονών και με μακριά γένια και αμπέχονο πάτησε το πόδι του στην Επίδαυρο για να μυηθεί στον κόσμο του θεάτρου. Σχεδόν πέντε δεκαετίες ύστερα από την αναβίωση της θρυλικής παράστασης του Καρόλου Κουν το 1975, ο Γιάννης Ρήγας επιστρέφει με τους «Ορνιθες» στο αρχαίο θέατρο της Αργολίδας, για να παρουσιάσει τη δική του προσέγγιση στη διαχρονική κωμωδία του Αριστοφάνη. Το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος συμμετέχει στο Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου με τους «Ορνιθες» σε μετάφραση Κ.Χ. Μύρη. Τους κεντρικούς ρόλους ερμηνεύουν οι Ταξιάρχης Χάνος, Γιάννης Σαμψαλάκης και Χρήστος Στέργιογλου, πλαισιωμένοι από πολυπληθή θίασο ηθοποιών.

Η παράσταση ξεκίνησε από το Θέατρο Δάσους στη Θεσσαλονίκη για μια μεγάλη περιοδεία εν μέσω πανδημίας, με σκοπό να παρουσιάσει την ουτοπική ιστορία, να «γελάσει», να «δακρύσει», μα πάνω απ’ όλα να πετάξει. «Το κοινό θα δει έναν καθαρό Αριστοφάνη με την έννοια ότι είμαστε πολύ σεβαστικοί απέναντι στο κείμενο. Υπάρχουν αναφορές στο σήμερα, όπως υπάρχουν και κάποιες αναφορές σε αυτό που συμβαίνει σε όλους μας, τον φονικό ιό. Δεν μπορείς να παραστήσεις ότι δεν είναι εδώ, αλλά όλα αυτά μ’ ένα μέτρο. Δηλαδή τόσο όσο. Προσωπικά δεν πιστεύω ότι ο Αριστοφάνης μπορεί να μας οδηγήσει στην επιθεώρηση. Εδώ είναι Αριστοφάνης από την αρχή έως το τέλος του. Είναι αστείος αλλά έχει και ένα δάκρυ» αναφέρει ο Γιάννης Ρήγας μιλώντας στο «Νσυν».

Το έργο γράφτηκε το 414 π.Χ., στα χρόνια του Πελοποννησιακού Πολέμου, και μέσα από αυτό ασκείται οξύτατη κριτική στην αθηναϊκή δημοκρατία και στον τρόπο που λειτουργούν οι θεσμοί της. Χάρη όμως στα ιδιαίτερα στοιχεία του ο λόγος αυτός του Αριστοφάνη μπορεί να μιλήσει στο σήμερα. «Το κείμενο είναι ένα πολιτικό κείμενο. Είναι το όνειρο όλων μας για την εδραίωση, την ύπαρξη μιας άλλης κοινωνικής κατάστασης, μιας άλλης πολιτικής κατάστασης. Είναι η ουτοπία. Εχει μια εφιαλτική διαχρονικότητα. Σε όποια εποχή κι αν διαβάσεις το κείμενο, ανακαλύπτεις ότι όλα αυτά τα πρόσωπα τα οποία συνδιαλέγονται με τον Πεισθέτερο είναι αυτά που ήταν τότε και παραμένουν τώρα. Δηλαδή στο δεύτερο μέρος θα παρελάσουν ο ιερέας, ο αστρολόγος, οι εργολάβοι, οι διπλωμάτες, οι συνταγματολόγοι κ.ά.» τονίζει ο σκηνοθέτης. «Ολα αυτά είναι εξαιρετικά συναρπαστικά και κάθε εποχή δοκιμάζει τη σκηνική διατύπωση του έργου σύμφωνα με το δικό της βλέμμα. Νομίζω ότι αυτή την εποχή που περνάμε το κυρίαρχο στοιχείο το οποίο έχουμε απόλυτη ανάγκη είναι να καταφέρουμε να συνομιλήσουμε, να συνδιαλαγούμε επιτέλους, δηλαδή να μάθουμε από τις κρίσεις που περάσαμε γιατί δεν είναι μόνο η πρόσφατη του ιού. Αυτό είναι και κάτι που οδηγεί την παράσταση πέρα από μια τρυφερότητα στη μνήμη της παράστασης που υπάρχει απέναντι στους δασκάλους μας παρεμπιπτόντως. Και η ανάγκη να συνομιλήσουμε για να πάμε σ’ ένα αύριο το οποίο θα μας καλύπτει όλους».

Σύμφωνα με την ιστορία του έργου, ο Πεισθέταιρος και ο Ευελπίδης, απαυδισμένοι από τη διαφθορά στην οποία έχει περιέλθει η πόλη σε πολιτικό, κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο, φεύγουν για να ιδρύσουν μια ιδανική πολιτεία στα σύννεφα. Τη Νεφελοκοκκυγία. «Το όνειρο δηλαδή κάθε εποχής, κάθε γενιάς να φτιάξει τον κόσμο σύμφωνα με τα δικά της πρότυπα και τις δικές της μνήμες, με τη δική της εκπαίδευση, τη δική της κουλτούρα» όπως εξηγεί ο Ρήγας ό,τι είναι για τον ίδιο αυτή η νέα πολιτεία. «Είσαι 20, 30, 40, 50 χρονών κι εκεί που μέσα σ’ όλο αυτό το φορτίο που κουβαλάς, μέσα στην εξοντωτική καθημερινότητα, που όσο πάει και γίνεται ακόμα πιο εξοντωτική, ακόμα πιο δύσκολη, εκεί που κάθεσαι κάποια στιγμή ονειρεύεσαι πώς θα ήθελες να είναι τα πράγματα. Το έργο είναι συναρπαστικό γιατί περιλαμβάνει αυτό το “έλα να πάμε κάπου και να τα φτιάξουμε τα πράγματα από την αρχή”. Είναι ένα κείμενο που θα έπρεπε να διαβάζει ο επόμενος κυβερνήτης για να μην κάνει λάθη και ο προηγούμενος για να καταλάβει τα λάθη που έκανε. Είναι ένα κείμενο που σ’ τα λέει όλα. Εχεις το μυαλό να τα διαβάσεις; Πέρα από το οφθαλμοφανές γέλιο, σου λέει τα πράγματα με τ’ όνομά τους. Σου λέει “δες τα κι έλα να το φτιάξουμε καλύτερα αυτή τη φορά”» συνεχίζει ο σκηνοθέτης.

ΤΟ ΓΕΛΙΟ. Στους «Ορνιθες» ο Αριστοφάνης, με εργαλεία του τη σάτιρα και τη φαντασία, καταφέρνει να μετουσιώσει την πίκρα και την αγανάκτηση σε κωμικότητα. Ετσι αναδεικνύει για ακόμα μία φορά τη λυτρωτική λειτουργία του γέλιου. «Το γέλιο είναι ένας τρόπος για να λες σκληρές αλήθειες. Μέσα στο κείμενο κι έτσι όπως είναι γραμμένο πρώτη θέση έχει το χιούμορ, το οποίο θα φέρει και το γέλιο σε κάποιες σκηνές. Οχι το χάχανο. Στην κωμωδία συνήθως διακρίνεις την κριτική απέναντι στα κακώς κείμενα, αλλά διακρίνεις και τον εαυτό σου διατυπωμένο μ’ έναν τρόπο που μπορείς να τον προσλάβεις καλύτερα. Να το δεχτείς καλύτερα. Δεν είναι απλοποίηση η κωμωδία των πραγμάτων. Είναι κάτι πολύ σύνθετο γι’ αυτό και κάθε εποχή διαφορετικό» επισημαίνει ο δημιουργός. Κουβαλώντας ο ίδιος το φορτίο των αναφορών σε προηγούμενες παρουσιάσεις του έργου, επιχειρεί τώρα να διατυπώσει πολύ καθαρά τη δική του ματιά στον κόσμο των πουλιών, ώστε το κοινό τελικά να την απολαύσει. «Θέλω να φύγουν οι θεατές με γεμάτο βλέμμα, να έχουν χορτάσει δηλαδή μ’ αυτό που θα έχουν δει. Να έχει χορτάσει το μυαλό τους, να μην έχουν μετανιώσει που ήρθαν στο θέατρο, να φύγουν με μια ευχάριστη διάθεση, με την έννοια της πληρότητας από το θέατρο. Το θέατρο να είναι εκεί και να τους έχει δώσει κάτι το οποίο να τους έχει γεμίσει» καταλήγει ο Ρήγας.