«Αιχμαλωτίζοντας» {LF}τον ήχο της Αγίας Σοφίας

Τιρκουάζ χαλιά κάλυψαν το μαρμάρινο πάτωμα με τα γεωμετρικά σχέδια. Λευκές κουρτίνες έκρυψαν το ψηφιδωτό της Βρεφοκρατούσας που αναδυόταν στο χρυσό φόντο της αψίδας του ιερού και σκαλωσιές επιστρατεύτηκαν για να «εξαφανίσουν» σταυρούς κι άλλα χριστιανικά σύμβολα, όπως κατέγραψαν τα τηλεοπτικά πλάνα που μεταδόθηκαν σε ολόκληρο τον κόσμο την περασμένη εβδομάδα με αφορμή τη μετατροπή της χρήσης της Αγίας Σοφίας από μουσείο σε μουσουλμανικό τέμενος.

Η απόφαση αυτή όμως του τούρκου προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν φαίνεται πως απειλεί κι έναν αθέατο και ίσως λιγότερο γνωστό θησαυρό της Αγίας Σοφίας, σύμφωνα με μια ομάδα επιστημόνων και μουσικών: την ακουστική της. Η Μπισέρα Πέντσεβα, ιστορικός τέχνης στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ και ειδικός στον διαρκώς αναπτυσσόμενο τομέα της ακουστικής αρχαιολογίας, την τελευταία δεκαετία έχει επικεντρώσει τη μελέτη της στην ακουστική αντήχηση του αρχιτεκτονικού αριστουργήματος που φέρει την υπογραφή των Ανθέμιου και Ισίδωρου, ώστε να μπορέσει να ανασυστήσει το ηχητικό περιβάλλον της Αγίας Σοφίας. Η Μπισέρα Πέντσεβα υποστηρίζει ότι η μυστικιστική λαμπρότητα της Αγίας Σοφίας αποκαλύπτεται πλήρως μόνο εάν ιδωθεί ως ένα δοχείο για κινούμενο φως και ήχο.

«Το κενό είναι μια σκηνή» λέει η ιστορικός τέχνης σε συνέντευξη μέσω Ζοοm που παραχώρησε στους «New York Times» και η οποία, για να προχωρήσει την έρευνά της εντός της Αγίας Σοφίας, χρειάστηκε να συνδυάσει διπλωματία, εφευρετικότητα και τεχνολογία, καθώς οι τουρκικές Αρχές απαγόρευαν την ψαλμωδία μέσα στον χώρο ακόμη και όταν λειτουργούσε ως μουσείο. Τώρα που το κτίριο εμπίπτει στη δικαιοδοσία των θρησκευτικών Αρχών, αυτή η απαγόρευση θα γίνει αυστηρότερη και η περαιτέρω έρευνα μπορεί να καταστεί ακόμη πιο δύσκολη.

Η Πέντσεβα ωστόσο κατάφερε να ολοκληρώσει ένα μεγάλο μέρος της έρευνάς της το περασμένο φθινόπωρο και ένας από τους καρπούς της είναι το άλμπουμ «The Lost Voices of Hagia Sophia» («Οι Χαμένες Φωνές της Αγίας Σοφίας»), που ξαναζωντανεύει το επιβλητικό μυστηριακό ύφος της βυζαντινής λειτουργίας με την εξαιρετική ακουστική του χώρου, παρότι ηχογραφήθηκε σε στούντιο στην Καλιφόρνια. Ο δεύτερος καρπός της είναι το βιβλίο της «Hagia Sofia: Sound, Space and Spirit in Byzantium» (Pennsylvania State University Press, 2017), το οποίο προ διετίας διακρίθηκε με το βραβείο για την καλύτερη μονογραφία στις ιστορικές σπουδές της American Academy of Religion.

Η ΗΧΟΓΡΑΦΗΣΗ. Ο Τζόναθαν Αμπελ, καθηγητής στο Κέντρο για την Ερευνα μέσω Υπολογιστών στη Μουσική και στην Ακουστική στο Στάνφορντ, κατάρτισε ένα σχέδιο με την Μπισέρα Πέντσεβα που της επέτρεψε να καταγράψει ζωτικής σημασίας ηχητικά δεδομένα για τις δυνατότητες ακουστικής του μνημείου με τη βοήθεια ενός μπαλονιού, ενός διακριτικού εξοπλισμού ηχογράφησης και ενός συνεργάσιμου φρουρού ασφαλείας. Τον χειμώνα του 2010, η Πεντσέβα εξασφάλισε άδεια εισόδου στο μουσείο της Αγίας Σοφίας. Θα έμπαινε την αυγή, όταν στην πολύβουη Κωνσταντινούπολη επικρατούσε ακόμη η πρωινή ησυχία. Επεισε τον φρουρό να σταθεί σε ένα σημείο όπου στα χρόνια της βυζαντινής αυτοκρατορίας – όταν η Αγία Σοφία ήταν εκκλησία εν λειτουργία – θα στέκονταν οι χορωδοί και να σκάσει ένα μπαλόνι. Η ίδια επέλεξε να βρίσκεται στο σημείο εκείνο από όπου ενδεχομένως θα παρακολουθούσε τη λειτουργία κάποια εξέχουσα προσωπικότητα της βυζαντινής κοινωνίας. Τα μικρόφωνα κατέγραψαν την έκρηξη του ήχου και το επακόλουθο κύμα αντηχήσεων. Κατά τη διάρκεια δύο ταξιδιών στην Κωνσταντινούπολη η Μπισέρα Πέντσεβα κατάφερε να εξασφαλίσει την άδεια για το σπάσιμο μόλις τεσσάρων μπαλονιών, αλλά και με αυτά τα εκ πρώτης όψεως λιγοστά δεδομένα το υλικό που παραδόθηκε στο εργαστήριο αποδείχθηκε αρκετό και πολύτιμο, με αποτέλεσμα να μπορέσει στη συνέχεια να γίνει η ανασύσταση της αίσθησης που είχε ο πιστός την ώρα της λειτουργίας εντός της Αγίας Σοφίας μέσα στο στούντιο και χωρίς να έχει προηγηθεί αντίστοιχη ηχογράφηση στον φυσικό χώρο, δηλαδή μέσα στον ναό.

«Το μικρό αυτό σπάσιμο του μπαλονιού επαναφέρει όλη την πληροφορία σχετικά με το υλικό και το μέγεθος του χώρου» εξηγεί ο Τζόναθαν Αμπελ. «Φανταστείτε μια ανθρώπινη φωνή φτιαγμένη από τον ήχο που παράγεται από το σπάσιμο ενός “μπουκέτου” μπαλονιών. Κάθε φωνή ακολουθείται από μια δέσμη παλμικών αποκρίσεων» προσθέτει.

Οι ήχοι από τα μπαλόνια μαζί με τον χάρτη του εσωτερικού της Αγίας Σοφίας επέτρεψαν στον Αμπελ να ταυτοποιήσει αυτό που ο ίδιος αποκαλεί «ακουστικό αποτύπωμα του κτιρίου», συμπεριλαμβανομένης της διάθλασης του ήχου προς διάφορες κατευθύνσεις καθώς αντανακλάται στον τρούλο και στις μαρμάρινες κιονοστοιχίες. Εν συνεχεία η προσομοίωση που έκανε στον υπολογιστή του ενσωματώθηκε σε ένα σύστημα μικροφώνων και ηχείων.

Κατόπιν τούτων τα μέλη της Cappella Romana, ενός φωνητικού συνόλου που εδρεύει στο Πόρτλαντ του Ορεγκον και ειδικεύεται στο βυζαντινό μέλος, ηχογράφησαν το «The Lost Voices» σε έναν χώρο που μιμήθηκε πειστικά την ακουστική της Αγίας Σοφίας, με την υπέροχη αντήχησή της, την ηχώ και την ενίσχυση συγκεκριμένων συχνοτήτων.

Ο μουσικολόγος και διευθυντής μουσικής της Cappella Romana Αλεξάντερ Λίνγκας δήλωσε ότι η ζωντανή εικονική ακουστική ήταν μετασχηματισμένη για το ρεπερτόριο της ομάδας. Ο μεγάλος χρόνος αντήχησης υπαγόρευσε πιο αργούς ρυθμούς, καθώς η αντήχηση στην Αγία Σοφία διαρκεί περί τα 12 δευτερόλεπτα, δηλαδή τρεις φορές περισσότερο από ό,τι σε μια συναυλιακή αίθουσα της εποχής μας. Με αποτέλεσμα η τελική αίσθηση να περιγράφεται από την Μπισέρα Πέντσεβα ως εξής: «Οταν η ανθρώπινη φωνή σταματά να ψέλνει, το κτίριο συνεχίζει».