Η παρακμή του παρία

Το πολυτελές σκάφος δίπλα μας είχε περισσότερους {PB}υπηρετούντες{PB} από {PB}υπηρετούμενους. {PB}Ανδρες και γυναίκες στα λευκά έτρεχαν όλη την ώρα μεταφέροντας {PB}εδέσματα{PB} και παγωμένα {PB}ποτά{PB} στα δυο τρία νεαρά ζευγάρια που έκαναν ηλιοθεραπεία. Και αυτοί μεν, οι υπηρετούντες, τη δουλειά τους έκαναν, πολύτιμο προνόμιο σε μια πολύ δύσκολη περίοδο. Οι άλλοι όμως, οι υπηρετούμενοι, δεν {PB}βαριούνται {PB}λίγο; Ανθρωποι που έχουν δουλέψει δεν φαίνονταν, ο όποιος πλούτος τους ήταν εμφανώς κληρονομημένος. Ούτε νόμο παραβίαζαν, βέβαια, ούτε γενικά προκαλούσαν. Αλλά, να, δεν αισθάνονται ώρες ώρες μια {PB}αμηχανία; {PB}Ισως, μάλιστα, και μια {PB}ανησυχία;{PB}

Ο όρος χρησιμοποιείται συνήθως για τους φτωχούς, αλλά ο Σάιμον Κούπερ των «Financial Times» τον επεκτείνει και στους πλούσιους: deserving και undeserving, «άξιοι» και «ανάξιοι» (ή και ανήθικοι). Οι πρώτοι είναι αυτοδημιούργητοι τύποι, όπως ο Τζεφ Μπέζος και ο Μπιλ Γκέιτς. Γνωρίζουν την αξία του χρήματος, αναγνωρίζουν την ανάγκη της φορολόγησής του, συχνά μάλιστα πρωταγωνιστούν και σε μεγάλες φιλανθρωπικές εκστρατείες. Αξίζουν την εκτίμησή μας – αλλά όχι και ειδική μεταχείριση από το κράτος. «Οσοι λένε ότι αυτοί οι άνθρωποι είναι σπουδαίοι, τι εννοούν;» αναρωτιέται ο γάλλος οικονομολόγος Τομά Πικετί, που έχει ταχθεί υπέρ ενός φορολογικού συντελεστή ως και 90% για τους δισεκατομμυριούχους. «Οτι πρέπει να μην πληρώνουν φόρους; Οτι πρέπει να τους επιδοτούμε για να γίνονται ακόμη πλουσιότεροι;».

Εκείνοι όμως που πολλαπλασιάζονται σήμερα είναι οι «ανάξιοι πλούσιοι»: οι κληρονόμοι. Αυτοί είναι οι βασικοί κερδισμένοι της οικονομικής πολιτικής που ακολουθείται από τη δεκαετία του ’80 και μετά. Αυτοί βρίσκονται σήμερα στο στόχαστρο της κοινής γνώμης. Δημοσκόπηση που έκανε η Μη Κυβερνητική Οργάνωση Common σε έξι ευρωπαϊκές χώρες για τις κοινωνικές επιπτώσεις της πανδημίας έδειξε ότι από τις 17 κατηγορίες που εξετάστηκαν, πιο δημοφιλείς αναδείχθηκαν οι νοσηλευτές. Και πιο μισητοί, οι πλούσιοι – η κατηγορία για την οποία δείχνουν μεγαλύτερο ενδιαφέρον οι κυβερνήσεις.

Οπως είναι λοιπόν φυσικό, μεγάλα ποσοστά των πολιτών (από 73% στην Ολλανδία ως 90% στην Ιταλία) ζητούν υψηλότερη φορολόγηση των πλουσίων. Αυτή είναι η νέα πολιτική τάση της εποχής. Ο Φρανσουά Ολάντ το είχε καταλάβει, αλλά η πρότασή του να φορολογηθούν τα μεγάλα εισοδήματα κατά 75% προσέκρουσε στο Συνταγματικό Συμβούλιο. Ο Εμανουέλ Μακρόν πάλι, που μία από τις πρώτες του ενέργειες όταν ανέλαβε την εξουσία ήταν να καταργήσει τον «φόρο πλούτου», ίδρωσε να ξεμπερδέψει με τις κινητοποιήσεις των Κίτρινων Γιλέκων. Και του έμεινε το παρατσούκλι «πρόεδρος των πλουσίων».

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα «ανάξιου πλουσίου», γράφει ο Σάιμον Κούπερ, είναι ο Ντόναλντ Τραμπ. Ο αμερικανός πρόεδρος όχι μόνο δεν είναι αυτοδημιούργητος, αλλά δεν είναι καν κληρονόμος πρώτης γενιάς. Ο παππούς του, ιδιοκτήτης ξενοδοχείων και οίκων ανοχής, πέθανε από τη γρίπη του 1918. Ο πατέρας του επένδυσε τον πλούτο που κληρονόμησε σε ακίνητα. Αλλά η κόρη του ζητά σήμερα από τα 30 εκατομμύρια των αμερικανών ανέργων να «βρουν κάτι καινούργιο». Μάθετε μια άλλη τέχνη, τους λέει. Ψάξτε μια άλλη δουλειά.

Στη χώρα της Ιβάνκα Τραμπ, το 40% του οικιακού πλούτου οφείλεται στις κληρονομιές. Πριν ακόμη όμως ο πατέρας της μειώσει τον φόρο κληρονομιάς, το 2018, τον πλήρωναν λιγότεροι από 2 στους 1.000 εκατομμυριούχους. Τα trusts και οι φορολογικοί παράδεισοι ευημερούν. Ακόμη και ο υπουργός Οικονομικών, ο Στίβεν Μνούχιν, έχει τοποθετήσει 33 εκατομμύρια δολάρια σε ένα εμπίστευμα, το «Dynasty Trust I», με σκοπό να μειώσει όσο μπορεί περισσότερο τον φόρο κληρονομιάς στον πλούτο που θα κληρονομήσουν τα παιδιά του.

Παρατηρείται όμως ένα ενδιαφέρον φαινόμενο. Αν οι πλούσιοι που περιγράφει ο Θόρσταϊν Βέμπλεν στην κλασική Θεωρία της Αργόσχολης Τάξης (1899) αρέσκονταν να επιδεικνύουν τον πλούτο τους, οι κληρονόμοι τους προσπαθούν να τον κρύψουν. Η αμερικανίδα κοινωνιολόγος Ρέιτσελ Σέρμαν μίλησε με 50 Νεοϋορκέζους που τα ετήσια εισοδήματά τους κυμαίνονται από 250.000 ως 10 εκατομμύρια δολάρια (όταν το μέσο ετήσιο εισόδημα στην πόλη είναι 52.000 δολάρια). Και η εντύπωσή της από τη γνωριμία της με αυτό το 1%, όπως περιγράφεται στο βιβλίο της «Uneasy Street», είναι πως οι άνθρωποι αυτοί ντρέπονται λίγο. Εχουν διάφορα σύνδρομα κατωτερότητας και ανωτερότητας. Και προσπαθούν απεγνωσμένα να δείξουν ότι είναι «καλοί πλούσιοι», δούλεψαν για να φτάσουν ως εδώ, αισθάνονται άσχημα όταν μπαίνουν φτωχοί στα παλάτια τους και εντυπωσιάζονται.

Θα κάνει καλό λοιπόν στην ψυχολογία αυτών των ανθρώπων να φορολογηθούν περισσότερο, καταλήγει με το γνωστό βρετανικό φλέγμα ο αρθρογράφος των «Financial Times». Πάλι θα είναι πολύ πλούσιοι. Πάλι θα είναι οι πιο όμορφοι, αφού θα φορούν τα ακριβότερα ρούχα, θα κάνουν τις καλύτερες πλαστικές και θα ασκούνται με τους γνωστότερους γυμναστές. Θα γλιτώσουν όμως από την κοινωνική κατακραυγή. Κι από την παρακμή του παρία.

Επιδεικτική κατανάλωση

Γεννημένος στο Ουισκόνσιν από νορβηγούς μετανάστες, ο Βέμπλεν ήταν ένας από τους πρώτους πανεπιστημιακούς που εξέτασαν σοβαρά τη σχέση μεταξύ κατανάλωσης και πλούτου στην κοινωνία. Εγινε διάσημος με το βιβλίο του «Η θεωρία της αργόσχολης τάξης» (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Κάλβος), όπου περιέγραφε τη συμπεριφορά των πλουσίων σε έναν όλο και πιο υλιστικό κόσμο, χρησιμοποιώντας φράσεις όπως «επιδεικτική κατανάλωση», «χρηματική μίμηση» και «επιδεικτική σπατάλη». Το βιβλίο αυτό, που αποτελούσε στην πραγματικότητα ένα καυστικό κοινωνικό σχόλιο για τις αξίες της εποχής, έτυχε της πρώτης κριτικής παρουσίασης 26 χρόνια μετά την έκδοσή του. Σύμφωνα με τον Τζον Κένεθ Γκαλμπρέιθ, είναι το ένα από τα δύο βιβλία που έχουν γράψει οικονομολόγοι του 19ου αιώνα και εξακολουθεί να διαβάζεται με ενδιαφέρον. Ισως και μόνο για τα διδάγματα που προσφέρει ως προς τη μεταβαλλόμενη συμπεριφορά των πλουσίων.