Ο Ελγιν, ο Σουλτάνος και η Μελίνα

Το ημερολόγιο έδειχνε 31 Ιουλίου 1801. Μια σκάλα στήνεται στην ανατολική πλευρά του Παρθενώνα. Ενας ξυλουργός, πέντε μέλη του πληρώματος ενός βρετανικού πλοίου και κάπου 20 έλληνες εργάτες ελέγχουν τις τελευταίες λεπτομέρειες πριν ανοίξουν μία από τις μεγαλύτερες πληγές στην ιστορία των κορυφαίων μνημείων της ανθρωπότητας. Πριν με λοστούς και σχοινιά απομακρύνουν βίαια την πρώτη από τις καλύτερα διατηρημένες μετόπες του Παρθενώνα με τη δικαιολογία ότι ήταν ετοιμόρροπη. Αυτό που δεν περνούσε καν από το μυαλό του λόρδου Ελγιν όταν ξεκίνησε να χτίζει την έπαυλη του στο Μπρούμχολ της Σκωτίας και ήθελε να την κοσμήσει με αντίγραφα του γλυπτού διακόσμου του Παρθενώνα που θα προέκυπταν από εκμαγεία, είχε γίνει πραγματικότητα. Κι η αντίστροφη μέτρηση πλέον για την απόσπαση των έργων τέχνης, που στο σύνολό τους είχε σχεδιάσει ο Φειδίας, για τη λεηλασία και την καταστροφή του Παρθενώνα είχε ξεκινήσει.

Το ημερολόγιο έδειχνε και πάλι 31 Ιουλίου. Αυτή τη φορά ήταν διαφορετική η χρονολογία. Είχαν περάσει δέκα χρόνια από την καταβίβαση της πρώτης μετόπης. Βρισκόμαστε στο 1811.  Είναι η ημερομηνία που φέρει η επιστολή του επικεφαλής της βρετανικής διπλωματικής αντιπροσωπείας στην Κωνσταντινούπολη Ρόμπερτ Αντέρ – στις δικές του προσπάθειες οφείλεται η έκδοση του πολυσυζητημένου φιρμανιού του 1810 – προς τον λόρδο Ελγιν, με την οποία τον ενημερώνει ότι «η Πύλη αρνείται απολύτως ότι έχετε οποιοδήποτε δικαίωμα κυριότητας σ’ αυτά τα γλυπτά» και ότι «τα πρόσωπα που σας πούλησαν τα γλυπτά δεν είχαν κανένα δικαίωμα να το πράξουν». Οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι πιθανόν η ημερομηνία στην επιστολή να αλλοιώθηκε και στην πραγματικότητα να συντάχθηκε την 1η Ιουλίου. Οπως και να έχει όμως αυτός ο πολύτιμος κρίκος στην ιστορία της αρπαγής των Γλυπτών που επιβεβαιώνει ότι πρόκειται για κλοπή, αντί να μπει στο βάθος ενός συρταριού από τον Ελγιν, εκείνος τη χρησιμοποίησε για να υπερασπιστεί τον εαυτό του στον βρετανό πρωθυπουργό σχετικά με τις αρνητικές φήμες που είχαν αρχίσει να τον κυκλώνουν για τις παράνομες ενέργειές του.

Τρίτη φορά τις ίδιες μέρες 171 χρόνια αργότερα και για την ακρίβεια στις 30 Ιουλίου του 1982 η τότε υπουργός Πολιτισμού Μελίνα Μερκούρη θέτει για πρώτη φορά το θέμα της επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα στη χώρα μας, στη Διάσκεψη των υπουργών Πολιτισμού της UNESCO στο Μεξικό. Το σχέδιο Σύστασης υπέρ της επιστροφής του γλυπτού διακόσμου του Παρθενώνα στην Ελλάδα, που κατατέθηκε υπερψηφίστηκε με 56 ψήφους υπέρ, 12 κατά και 24 αποχές κι αποτέλεσε την απαρχή ώστε πέντε χρόνια αργότερα το ελληνικό αίτημα να έχει ενταχθεί στην επίσημη ατζέντα των θεμάτων της UNESCO και να συζητείται ανά διετία στις συνεδριάσεις της Διακυβερνητικής Επιτροπής και κάθε φορά υιοθετείται Σύσταση από τα κράτη – μέλη για την προώθηση του ζητήματος.

Τρεις κομβικές στιγμές στην ιστορία του κορυφαίου μνημείου της κλασικής αρχαιότητας που συνέπεσε να συμβούν σχεδόν την ίδια ημερομηνία, όπως άλλωστε και η μεγάλη γιορτή που συνδεόταν μαζί του, τα Μεγάλα Παναθήναια, τελούνταν κατά τον μήνα Εκατομβαιώνα, που εκτεινόταν από τα μέσα Ιουλίου έως τα μέσα Αυγούστου.