Τα δύο μοναδικά ψηφιδωτά που θα «εξαφανίσουν»

Κορυφαίο δείγμα της τέχνης και της τεχνικής των βυζαντινών ψηφιδωτών – που έλκει την καταγωγή της στην ύστερη αρχαιότητα – αποτελούν η Παναγία Βρεφοκρατούσα με τους δύο αγγέλους που την πλαισιώνουν, στην κόγχη και στο τόξο του ιερού της Αγίας Σοφίας. Τα δύο συγκεκριμένα ψηφιδωτά είναι και τα μοναδικά που έχει επιβεβαιωθεί ότι θα καλυφθούν από κουρτίνες κατά τη διάρκεια της μουσουλμανικής προσευχής μετά τη μετατροπή της εκκλησίας-συμβόλου του ορθόδοξου κόσμου και κηρυγμένου Μνημείου Πολιτιστικής Κληρονομιάς από την UNESCO σε τζαμί. Και αυτό διότι βρίσκονται πάνω από την αψίδα του ιερού, που συμπίπτει με το μιχράμπ, την ημικυκλική κόγχη που υποδεικνύει την κίμπλα, την κατεύθυνση δηλαδή προς τη Μέκκα, προς την οποία στρέφονται οι μουσουλμάνοι κατά τη διάρκεια της προσευχής τους.

Επιβλητική η μορφή της Παναγίας με το σκούρο μπλε μαφόριο προβάλλει σε χρυσό φόντο, καθισμένη σε θρόνο. Το πρόσωπό της εμφανίζεται νεανικό και η στάση της παραπέμπει στην εικόνα ρωμαίας ευγενούς, ενώ κρατά στα χέρια της τον χρυσοντυμένο Χριστό. Η συνοδευτική επιγραφή αναφέρει ότι το συγκεκριμένο ψηφιδωτό – που όπως και το σύνολο του διακόσμου της Αγίας Σοφίας είναι έργο κορυφαίων ψηφοθετών – είναι αφιέρωμα «ευσεβών ανάκτων» μετά την αναστήλωση των εικόνων και, σύμφωνα με την καθηγήτρια Βυζαντινής Αρχαιολογίας Νανώ Χατζηδάκη, επαναλαμβάνει καθιερωμένο τύπο της Παναγίας στην προεικονομαχική περίοδο που θεωρείται συμβολική απεικόνιση της Ενσάρκωσης. Δεν αποκλείεται να πρόκειται για αφιέρωμα του Μιχαήλ Γ’ και του Βασιλείου Α’ και χρονολογείται περί το 867.

Η μορφή του αρχαγγέλου Γαβριήλ είναι ένα από τα πιο όμορφα ψηφιδωτά της Αγίας Σοφίας. Φορά αυτοκρατορικό ένδυμα, κορδέλα στα μαλλιά, κρατά κρυστάλλινη σφαίρα στο ένα χέρι και ένα σκήπτρο στο άλλο. Βρίσκεται απέναντι από έναν άλλο άγγελο, πιθανόν τον αρχάγγελο Μιχαήλ, από τη μορφή του οποίου έχουν σωθεί μόνο τέσσερα φτερά της δεξιάς φτερούγας, ένα πόδι και μέρος της αριστερής φτερούγας.