Η ψυχή της Αμερικής

Το πρωί της 1ης Μαρτίου του 2020 ήταν η τελευταία φορά που ο Τζον Λιούις στάθηκε πάνω στη γέφυρα Εντμουντ Πέτους σε εκείνη τη μικρή πόλη της Αλαμπάμα. Η πρώτη φορά που βρέθηκε εκεί, πριν από 55 ολόκληρα χρόνια, μνημονεύεται σε μερικά ασπρόμαυρα καρέ, ενός νεαρού που τον δέρνουν άγρια με ένα γκλομπ. «Νόμιζα ότι θα πεθάνω σε αυτή τη γέφυρα». Απευθυνόμενος στους νέους, κυρίως, ο 80χρονος πια Λιούις ζήτησε ένα πράγμα: «Μπλέξτε σε καλούς μπελάδες… Βοηθήστε να λυτρωθεί η ψυχή της Αμερικής».

Λίγους μήνες και μερικές δεκαετίες μετά, ο πλανήτης παρακολουθούσε έναν άλλον νεαρό μαύρο, τον Τζορτζ Φλόιντ, να παρακαλάει για μια ανάσα κάτω από το σαδιστικό πόδι ενός λευκού οργάνου της δημοκρατικής πολιτείας. Κι ήταν σαν να άνοιξε ένα καπάκι που κράταγε καταχωνιασμένους παλιούς εφιάλτες. Οταν το Black Lives Matter έγινε παγκόσμιο σύνθημα ο Τζον Λιούις δήλωσε συγκινημένος πως τα κλάματα και οι φωνές αυτών που βγήκαν στους δρόμους τον γέμισαν ελπίδα. «Ξέρω ότι οι άνθρωποι αυτοί δεν θα ξεχάσουν», είπε. Και πέθανε. Λες και περίμενε να φύγει τη στιγμή που θυμηθήκαμε ότι η μάχη για την ισότητα δεν τελειώνει ποτέ. Λες κι αποφάσισε το ταιριαστό του ξόδι.

Ο Λιούις ήταν ένας από τους μεγάλους αγωνιστές της ελευθερίας. Γεννήθηκε το 1940 σε μια φάρμα στην Αλαμπάμα και το μονοπάτι που πήρε στη ζωή του άρχισε να διαγράφεται από την παιδική του ηλικία. Μέχρι να κλείσει τα 6 είχε δει μόνο δυο λευκούς ανθρώπους στη ζωή του κι όταν οι δικοί του τον πήγαιναν στην πόλη, είδε ότι οι λευκοί ήταν αυτοί οι άλλοι άνθρωποι που δεν επιτρεπόταν να είναι κοντά τους. Λίγα χρόνια μετά, μόλις 11 χρόνων, κατάλαβε ότι αυτός κι αυτοί ήταν ίδιοι αλλά δεν ήταν ίσοι, όταν ταξίδεψε με έναν θείο του στον βορρά, στη Νέα Υόρκη, εκεί που οι διακρίσεις κι οι εξευτελισμοί δεν ήταν θεσμοθετημένοι με τους νόμους του Τζιμ Κρόου. Εκεί είδε για πρώτη φορά τι πάει να πει ένας κόσμος που μπορείς να κάτσεις όπου θες, να φας όπου θες, να πας όπου θες.

Εφηβος πια, στα 16 του, ο Τζον ονειρευόταν να γίνει πάστορας – λογικό, αν σκεφτεί κανείς ότι αγαπούσε τα γράμματα και ότι οι εκκλησίες ήταν τα πνευματικά κέντρα αυτών των φτωχών μαύρων κοινοτήτων. Ανάμεσα στο σχολείο και τη δουλειά στο χωράφι, πρόβαρε το μέλλον του στο κοτέτσι του αγροκτήματος, κάνοντας βαφτίσια και κηρύγματα στα κοτόπουλα. Εκείνα τα χρόνια άρχισε να παρακολουθεί τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ. Την πρώτη φορά που τον άκουσε του έκανε τόση εντύπωση που έτρεξε στη δημόσια βιβλιοθήκη θέλοντας να διαβάσει, αλλά η υπάλληλος τον σταμάτησε στην είσοδο λέγοντάς του ότι είναι μόνο για λευκούς.

«Θυμάμαι βρήκα ένα κόμικ για τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και τις διαμαρτυρίες στο Μοντγκόμερι. Δεκατέσσερις σελίδες. Κόστιζε 10 σεντς. Αυτό το μικρό βιβλιαράκι με ώθησε να συμμετέχω σε ομάδες συζήτησης κατά της βίας, να μελετήσω τον Γκάντι, τον Θορώ, τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, την πολιτική ανυπακοή… Από όταν τον γνώρισα δεν κοίταξα ποτέ πίσω».

Μια ζωή αγώνας. Ετσι ξεκίνησε μια ζωή αγώνας. Ενας μαραθώνιος με διαφορετικές ταχύτητες, με εναλλασσόμενα εδάφη, που όμως ο Λιούις δεν επέτρεψε στον εαυτό του να τον εγκαταλείψει ποτέ, μέχρι που βρέθηκε στον δρόμο του ο καρκίνος. Μέχρι τα 80 του χρόνια μάζεψε στον φάκελο του συνολικά 45 συλλήψεις, τις 40 στη νιότη του, τα χρόνια που μεσουρανούσε ως ένας εκ των βασικών εκπροσώπων του κινήματος των πολιτικών δικαιωμάτων, που με την τακτική των μη βίαιων διαμαρτυριών πέτυχε να συσπειρώσει χιλιάδες ανθρώπους, κάθε φυλής, στους σκοπούς του, να δημιουργήσει νομολογία στα δικαστήρια και  νομοθετικές παρεμβάσεις από την πολιτική ηγεσία. Ξεκινώντας με μικρούς καθημερινούς στόχους, από τις χωριστές τουαλέτες και τις καντίνες των λαϊκών πολυκαταστημάτων, ο Λιούις κι η ομάδα του θυσίαζαν σε καθημερινή βάση τη σωματική ακεραιότητα και την ελευθερία τους στον απώτερο σκοπό. Ηταν ένας από την αρχική ομάδα των Freedom Riders, των 6 μαύρων και λευκών πολιτών που ταξίδευαν καθισμένοι μαζί σε μεικτά λεωφορεία στις πολιτείες του νότου, όπου τους υποδέχονταν με αστυνομική βία, κελιά και λυσσασμένοι όχλοι. Κι ήταν, βέβαια, εκ των κεντρικών πρωταγωνιστών της πορείας της Σέλμα, που άφησε τα σημάδια της για πάντα, όχι μόνο πάνω στο κεφάλι και το κορμί του, αλλά και στην παγκόσμια ιστορία ως ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα στην ιστορία των διεκδικήσεων, που οδήγησε στη διεύρυνση του δικαιώματος ψήφου. Δυο δεκαετίες μετά, με τις ψήφους μαύρων και λευκών αδελφών, ο Τζον Λιούις μπήκε στη Βουλή των Αντιπροσώπων εκπροσωπώντας την Ατλάντα, έδρα που υπηρέτησε ως τον θάνατο του με την ίδια δυναμική – ως βουλευτής, άλλωστε, πέτυχε και τις υπόλοιπες πέντε συλλήψεις του παλμαρέ του. Τον ονόμασαν «συνείδηση του Κογκρέσου». Η αρχή του, έλεγε, ήταν πως «όταν βλέπεις κάτι που δεν είναι δίκαιο οφείλεις να αντιδράσεις». Με αυτό το σκεπτικό δεν μάσησε ποτέ τα λόγια του, απέναντι σε πολέμους, ξεσπάσματα μίσους και ρατσισμού και, φυσικά, στον Ντόναλντ Τραμπ.

Κάθε χρόνο επέστρεφε στον τόπο της αλλαγής, στη γέφυρα στη Σέλμα. Σε ένα από εκείνα τα προσκυνήματα μνήμης, συναντήθηκε ξανά με τον Τζόζεφ Τ. Σμιθέρμαν, τον δήμαρχο που έδωσε την εντολή να τους σπάσουν στο ξύλο το 1965. Δεκαετίες μετά, ο Σμιθέρμαν του έδωσε ταπεινά το κλειδί της πόλης. «Τότε τον χαρακτήριζα προβοκάτορα», είπε. «Σήμερα λέω πως είναι ένας από τους γενναίους ανθρώπους που γνώρισα στη ζωή μου».