Η αποτροπή είναι {LF}η ψυχή της αποθάρρυνσης επιθετικών ενεργειών

Ο Θουκυδίδης (460-394 π.Χ), όχι μόνον ως ιστορικός αλλά και ως στρατηγιστής, θεωρείται εκ των πρώτων στην παγκόσμιο ιστορία που εξετάζει  διεξοδικά το πλέγμα των διεθνών σχέσεων, καθώς και την πολιτική διαχείρισης της ισχύος στην ισορροπία  δυνάμεων, αναφέροντας στην Ιστορία του βασικούς παράγοντες της σύγχρονης έννοιας της αποτροπής. Χαρακτηριστικό το απόσπασμα της ομιλίας του Περικλή στην Εκκλησία του Δήμου για την απόρριψη της απαίτησης των Λακεδαιμονίων για ανάκληση του Μεγαρικού Ψηφίσματος.

Σε ύστερη περίοδο, η έννοια της αποτροπής συναντάται σε κείμενα  της ποινικής Δικονομίας και Δικαίου (T. Hobbes 1651, C. Beccaria 1764, J. Bentham 1789). Τα ίδια διακριτά χαρακτηριστικά, δηλαδή ο φόβος τιμωρίας, αντιποίνων και μεγέθους των απωλειών διαμόρφωσαν τη σύγχρονη γεωπολιτική μορφή της θεωρίας της αποτροπής προσδιορίζοντας τις ενέργειες και αντιδράσεις δύο κυρίαρχων παραγόντων: του επιτιθέμενου και του αμυνόμενου.

Η αποτροπή στη γεωπολιτική είναι η ψυχή της  αποθάρρυνσης επιθετικών ενεργειών μεταξύ αντιπάλων χωρών. Ως εκ τούτου επιδιώκεται η διατήρηση της καθεστηκυίας κατάστασης, ενώ η αποφυγή επιθετικών ενεργειών δύναται να επιφέρει εξισορρόπηση και βελτίωση των σχέσεων μεταξύ αντιτιθεμένων χωρών. Η εξισορροπητική στρατηγική αποτελεί παράμετρο, αλλά όχι εγγύηση ειρήνης.  Τούτο είναι ιδιαιτέρως σημαντικό όταν ιδιάζουσες συνθήκες εσωτερικής ή εξωτερικής πολιτικής επηρεάζουν τη γεωστρατηγική των κρατών και καθιστούν εύθραυστη την περιοχική ασφάλεια.

Η ‘Ευθεία Στρατηγική’ υποστηρίζει την αποτροπή βασιζόμενη στη στρατιωτική ισχύ. Η επιθυμητή τελική κατάσταση (end state) επιτυγχάνεται είτε με τη χρησιμοποίηση της ισχύος είτε με την διατήρηση της σε υψηλό επίπεδο. Η δριμύτητα της ανταπόδοσης – η απόλυτη βεβαιότητα για την εκδήλωση της και  η αμεσότητα στην εφαρμογή της, μετά  συμπληρωματικών ενεργειών (αντιποίνων και αντιδράσεων πέραν της αναλογικότητας) συνθέτουν τις αρχές της αποτροπής. Το συνεπαγόμενο κόστος με απαράδεκτες  απώλειες του επιτιθεμένου μηδενίζει το προσδοκώμενο κέρδος.

Η αξιοπιστία της αποτροπής πηγάζει από το συνδυασμό τεσσάρων αλληλένδετων  κυρίαρχων συνιστωσών :

Πολιτική βούληση: Ρητή και σαφής δήλωση, για τη χρήση δυνάμεων εναντίον του προσφεύγοντος στη χρήση βίας ή παραβιάζοντος ζωτικά συμφέροντα ή/και κυριαρχικά δικαιώματα του αμυνομένου. Το πλήγμα δεν πρέπει να υστερεί σε ισχύ και βάθος, μετά ή άνευ αντιποίνων κατά περίπτωση δριμύτητας της ανταπόδοσης.

Yπαρξη δυνάμεων: Κύριο χαρακτηριστικό τους η χρηστικότητα (Usability of Forces) ώστε να είναι ικανές να επιφέρουν το επιθυμητού είδους πλήγμα, σε ισχύ και βάθος μετά  αντιποίνων κατά του επιτιθεμένου, προκειμένου αυτός να αχθεί στο σημείο αποκορύφωσης ώστε να αναθεωρήσει τους αντικειμενικούς σκοπούς της επίθεσης/πρόκλησης του.

Επιχειρησιακή ετοιμότητα και προωθημένη ανάπτυξη  δυνάμεων: Συνιστούν βασικές προϋποθέσεις άμεσης αντίδρασης και εξασφάλισης άμυνας και στρατηγικής επίθεσης εις βάθος κατά του επιτιθεμένου. Η κλιμάκωση αντιδράσεων ενέχει κινδύνους καθυστέρησης και  αναξιοπιστίας επί της δριμύτητας και αμεσότητας των αντιδράσεων.

Πρόκληση απωλειών (εντός και εκτός του θεάτρου των επιχειρήσεων): Το εύρος της ανταπόδοσης του αμυνομένου πρέπει να προκαλέσει τεράστιες απώλειες στον προκαλούντα/επιτιθέμενο ώστε να μην πληρούται το κριτήριο του Παραδεκτού της επιθετικής ενέργειας/πρόκλησης έστω και εάν πληρούνται τα κριτήρια Καταλληλότητας και Κατορθωτού.

Η απόκτηση θαλασσίου και αεροπορικού ελέγχου, σε συνάρτηση με τη γεωγραφία της περιοχής, διασφαλίζουν τη στρατηγική υπεροχή καθιστάμενοι οι βασικοί συντελεστές  στην κυριαρχία κατά του επιτιθεμένου και στην εφαρμογή αντιποίνων. Απρόβλεπτη κλιμάκωση δυνατόν να συμβεί σε περιοχή προωθημένων δυνάμεων, αλλά η κατάλληλη εκχώρηση Κανόνων Εμπλοκής και η  εκτεταμένη  αυτοάμυνα εξασφαλίζουν την επιβιωσιμότητα των δυνάμεων και την επιβολή ισχύος κατά του αντιπάλου. Ο αιφνιδιασμός, η τεχνολογία, η γεωγραφία και η έλλειψη έγκαιρων πληροφοριών δύνανται να συμβάλουν στην απρόβλεπτη κλιμάκωση. Ενδεχόμενη παράμετρο στην κλιμάκωση συνιστά και η ‘ομίχλη του πολέμου’ (the fog of war), ήτοι η σύγχυση σε διοίκηση, έλεγχο, επικοινωνίες, πληροφορική και πληροφορίες. Επισημαίνεται ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η αμεσότητα ανταπόδοσης και αντιποίνων δεν επιτρέπουν κλιμάκωση ή/και καθυστέρηση και απαιτούν άμεση αντίδραση ώστε να μην απαξιωθεί η αποτροπή κα συγχρόνως να απαγορευθεί  στον επιτιθέμενο η εξασφάλιση πρόσθετων σημείων στήριξης του κέντρου βάρους της προσπάθειας του.

Η Ισχύς και η Διπλωματία συνιστούν τους κύριους πυλώνες της αποτροπής. Δεν πρέπει να υποβαθμίζεται ο διπλωματικός ορίζοντας και η εφαρμογή της διπλωματίας, ως εμμέσου στρατηγικής και κυρίαρχου μέσου άσκησης πολιτικής εν καιρώ ειρήνης τουλάχιστον, καθ’ όσον αποτελούν κομβικά σημεία υψηλής αποτελεσματικότητος για την επικοινωνία και συνεννόηση των κρατών.

Η αναποφασιστικότητα και ο κατευνασμός είναι απόρροια διλημματικών ή διαζευκτικών αντιλήψεων και επιφέρουν εκβιαστική διπλωματία και εξαναγκαστική διαπραγμάτευση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η κατάσταση στο Μεσοπόλεμο και η οποία οδήγησε στον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο. Αξίζει ιδιαίτερης μνείας το επιγραμματικό, αλλά προφητικό, σχόλιο του Ουίνστον Τσώρτσιλ, μετά το σύμφωνο του Μονάχου 29/9/1938, «Η Αγγλία και η Γαλλία είχαν να διαλέξουν μεταξύ του πολέμου και της ατιμώσεως. Εδιάλεξαν την ατίμωσι. Θα έχουν πόλεμο». Το απόφθεγμα του Θουκυδίδη θα σκιαγραφούσε την όλη κατάσταση «ο φόβος ακυρώνει την ιστορική μνήμη, και η γνώση χωρίς θάρρος ουδέν ωφελεί».

Η  αποτροπή προϋποθέτει  σαφή και κατηγορηματική δήλωση της πολιτικής βούλησης  για χρησιμοποίηση της ισχύος μέχρι την πλήρη εξουδετέρωση των εχθρικών δυνατοτήτων και των υποστηρικτικών παραγωγικών δομών τους. Οι επιθετικές ενέργειες της Τουρκίας στην Κύπρο το καλοκαίρι του 1964 οδήγησαν την κατάσταση στα πρόθυρα πολεμικής σύρραξης με την Ελλάδα. Η μνημειώδης δήλωση του Πρωθυπουργού Γεωργίου Παπανδρέου, είναι σημειολογική για την αποτροπή: «Ένας πόλεμος μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας θα ήταν σκέτη τρέλα. Αλλά εάν η Τουρκία ανοίξει την πόρτα του φρενοκομείου, ευχαρίστως θα περάσουμε το κατώφλι». Όπως και τότε, εγγύηση αποτελεί ο συντελεστής επιχειρησιακής αξίας και ικανότητος των Ελληνικών Ε.Δ, καθυπέρτερος αυτού των Ε.Δ χωρών του επιχειρησιακού μας ενδιαφέροντος.

Η Ελλάδα βασίζεται στην δική της ισχύ και διατηρεί σε υψηλό επίπεδο την αποτρεπτική της ικανότητα. Εάν καταρρεύσει η αποτροπή, λόγω αμφισβήτησης ζωτικών συμφερόντων μας ή οιασδήποτε επιθετικής ενέργειας  οι Ελληνικές Ε.Δ γνωρίζουν τι να πράξουν και κατά ποίον τρόπο.

Ο Παναγιώτης Χηνοφώτης είναι ναύαρχος ε.α., επίτιμος αρχηγός ΓΕΕΘΑ, π. υφυπουργός Εσωτερικών