Σπύρος Α. Ευαγγελάτος

Ο Σπύρος Ευαγγελάτος (1940 – 2017) ήταν, τουλάχιστον στον χώρο του θεάτρου, ένας Αναγεννησιακός καλλιτέχνης. Το περιβάλλον, εξάλλου, στο οποίο μεγάλωσε, ήταν από εκείνες τις συγκυρίες που, έστω, η τύχη σπάνια χαρίζει σε έναν άνθρωπο. Εν πρώτοις η καταγωγή των γονέων του, ο πατέρας Επτανήσιος, Κεφαλλήν, η μητέρα του Κρητικιά, έρχονται να δημιουργήσουν το πεδίο που έχει ως όριά του δύο μεγάλες πνευματικές παραδόσεις της Ελλάδας, κυρίως κατά τα χρόνια της τουρκικής εισβολής. Ο Αντίοχος Ευαγγελάτος, μαζί με τον Παύλο Καρρέρ, τον Μανώλη Καλομοίρη, τον Μάριο Βάρβογλη, τον Νίκο Σκαλκώτα, τον Σκλάβο, ήταν η μουσική πυρηνική ομάδα που θεμελίωσε και οικοδόμησε τη λεγόμενη Εθνική Ελληνική Μουσική, δίπλα στον Δημήτρη Μητρόπουλο.

Η μητέρα του Ευαγγελάτου, Ξένη, Κρητικιά, έπαιζε άρπα και ως η πρώτη αρπίστρια τέλειωσε τον βίο της στην Κρατική Ορχήστρα. Η αδελφή του σκηνοθέτη, μικρότερη, η Δάφνη Ευαγγελάτου σταδιοδρόμησε ως μεγάλη μεσόφωνος στα ευρωπαϊκά λυρικά θέατρα και ως δασκάλα μουσικής στο Ωδείο του Μονάχου. Ο σύζυγός της, συνθέτης και δάσκαλος στα λυρικά θέατρα της Βιέννης, Στέφανος Γαζουλέας, συχνά έγραψε μουσική για τις τραγωδίες που σκηνοθέτησε ο Σπύρος.

Ο ίδιος ο Σπύρος Ευαγγελάτος σπούδασε στη Φιλοσοφική Αθηνών, όπου και έλαβε και το διδακτορικό του δίπλωμα με θέμα «Το Θέατρο εν Κεφαλληνία». Μιλούσε τέσσερις ευρωπαϊκές γλώσσες, έκανε μεταπτυχιακές θεατρικές σπουδές στη Βιέννη και πρωτοεμφανίστηκε ως σκηνοθέτης το 1961, σε ηλικία 21 ετών, αφού για λίγο είχε εμφανιστεί και ως ηθοποιός στον «Ερωτόκριτο» που είχε ανεβάσει ο Χατζίσκος, ερμηνεύοντας τον ρόλο του «Κρητικού». Η πρώτη του σκηνοθεσία ήταν και ένα απτό δείγμα μελέτης ενός ρεπερτορίου που πρώτος εκείνος αξιοποίησε, συχνά ανακάλυψε και καθιέρωσε στην ελληνική θεατρική κονίστρα. Ιδρυσε τη Νεοελληνική Σκηνή, σκηνοθέτησε και πρωταγωνίστησε στον «Χάση» του Δημητρίου Γουζέλη, ενώ, ταυτόχρονα, τύπωσε το έργο, όπου ιδιοφυώς, όντας το έργο έμμετρο, αντικατέστησε τις ιταλικές λέξεις με ομόθεμες ελληνικές εντός του ρυθμού. Πράγμα που, αργότερα, έκανε και στη θεμελιώδη σκηνική καθιέρωση του «Ερωτόκριτου» (1975).

Την ίδια εποχή σκηνοθέτησε το τελείως άγνωστο έργο του Ανδρέα Κάλβου «Αίγισθος» και στο Κρατικό Θεσσαλονίκης, μεταφρασμένο από τον ίδιο σε στίχο στα νέα ελληνικά, το έξοχο έργο «Μαρία Δοξαπατρή» του Δημητρίου Βερναρδάκη. Κάλβος, Γουζέλης, Βερναρδάκης και σε λίγο και ο Κορνάρος, είναι στοιχεία ταυτότητας ενός, κατ’ αρχάς, λογίου καλλιτέχνη. Μόνο που ο Ευαγγελάτος ήταν και ένας δαιμόνιος σκηνικός μάστορας. Με καλπάζουσα φαντασία, με τόλμη, αλλά χωρίς θράσος, πλησίασε ξεχασμένα κείμενα και τα κατέστησε, όχι μόνον νόμιμα σκηνικά, αλλά και τα ενέταξε για πάντα στο ελληνικό θεατρικό δραματολόγιο.

400 ΧΡΟΝΙΑ ΘΕΑΤΡΟΥ. Εγραψα κι άλλοτε, ο Ευαγγελάτος παρέλαβε το θέατρό μας από τα μέσα του 19ου αιώνα και τη διεύρυνε έως το 1480, καλύπτοντας την περίοδο με έργα ιδιοφυώς και ευφάνταστα και θεατρικώς χυμώδη. Ο Ευαγγελάτος μας δώρισε 400 χρόνια ελληνικού ζώντος και βιώσιμου ελληνικού λόγου με σκηνική ευρωστία.

Και αυτά από έναν φιλόλογο, βέβαια, σκηνοθέτη που άφησε το στίγμα του ήδη από τα 20 – 25 χρόνια του, ενώ παράλληλα, με πάθος, ιδιαίτερα για το Κρητικό Θέατρο, έφτασε μέχρι τα σύνορα της αρχαιοελληνικής έρευνας, σκάβοντας τάφους και αξιοποιώντας αρχεία και κρυφές πηγές, αναζητώντας την πραγματική ταυτότητα του Βιτσέντζου Κορνάρου!

Για χρόνια πολλά, έναν τουλάχιστον μήνα από τους θερινούς ή τους πρώτους φθινοπωρινούς, διαβιούσε στο Ινστιτούτο Βυζαντινών Σπουδών της Βενετίας, ξεσκονίζοντας τα αρχεία της περίφημης βιβλιοθήκης του. Ενας λόγιος που, όταν έμπαινε στην πρόβα, είτε σε κλειστό, είτε σε αρχαίο αμφιθέατρο, μετατρεπόταν σε πρακτικό μάστορα της σκηνής. Δεν ταλάνιζε τους συνεργάτες με φιλολογικές ή ιδεολογικές υποδείξεις, αλλά τη σοφία του τη διοχέτευε στη θεατρική γλώσσα των σημείων, των ρυθμών και των ηθών, πιστός πάντα στο ύφος των κειμένων.

Για ν’ αντιληφθεί κανείς πώς ένας λόγιος των αρχείων μεταποιείται σε πρακτικό δάσκαλο της θεατρικής, επιτρέψτε μου να το γράψω, κουζίνας, δεν έχει, παρά να δει την παράσταση που έστησε με το ημιτελές (λόγω φθοράς του χειρογράφου) έργο του Μενάνδρου «Επιτρέποντες» (1981). Η παράσταση αυτή από το Αμφι-θέατρο, που είχε ιδρύσει το 1975, όταν ταξίδεψε στην Ευρώπη, στην Αμερική, στη Ρωσία και στις Ινδίες, θεωρήθηκε και από τους πλέον αυστηρούς ιστορικούς του θεάτρου το σημαντικότερο επιχείρημα πόθεν η Ευρωπαϊκή Ιστορία Θεάτρου: Μένανδρος – Ρωμαίοι – Κομμέντια – Ιερά δράματα.

Οταν ο Ευαγγελάτος ανέβασε στη γλώσσα (καθαρεύουσα με χορικά ευριπιδίζοντα) του «Κουτρούλη τον γάμο» του Ραγκαβή, η παράσταση λειτούργησε με κριτήρια πρόσληψης ανάλογα με την πρόσληψη του Ψαθά. Διότι ο Ευαγγελάτος ανακάλυπτε, πέρα από το γλωσσικό ένδυμα, τη θεατρικότητα και τη λαϊκή χαρακτηρολογία της διανομής. Μέγα ιδεολογικό και κοινωνικό επιχείρημα, αφού αποδείκνυε πειστικά πως ο ήρωας του Ραγκαβή είχε το ίδιο εθιμικό και ψυχολογικό φορτίο με τον «Εναν βλάκα και μισό».

Ο Ευαγγελάτος, όταν ήμασταν συστρατιώτες και μαζί με άλλους εν στολή καλλιτέχνες υπηρετούσαμε στον Σταθμό Ενόπλων Δυνάμεων (1962), σε ηλικία 22 ετών, σε δική μου διασκευή και με πρωταγωνιστές τον Καρακατσάνη, τον Φέρτη, τον Μόρτζο και με μουσική του Γιάννη Μαρκόπουλου (όλοι συστρατιώτες), σκηνοθέτησε για το ραδιόφωνο, ύστερα από αιώνες από την εποχή που γράφτηκε (και ίσως παίχθηκε), την κρητική κωμωδία «Στάθης». Εκτοτε άρχισε, πάντα με πρωτοπόρο τον Ευαγγελάτο, η εποποιία σύγχρονης παράστασης της κρητικής κωμωδίας.

Ο Ευαγγελάτος ανέβασε ύστερα από αιώνες τον «Κατζούρμπο» του Χορτάτση για να γίνει αργότερα αντικείμενο έρευνας σημαντικών, επίσης, σκηνοθετών, σε κρατικά και σε επιχορηγούμενα θέατρα. Αλλά και πρώτος εκείνος έσπασε την εξαίσια, χωρίς αμφιβολία, παράδοση ερμηνείας του αρχαίου δράματος. Με την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή (Εθνικό, 1972) συγκέρασε υποκριτικές σχολές που έως τότε βρίσκονταν σε αντίπαλα χαρακώματα. Από τη μια η Βαλάκου και από την άλλη ο Φυσσούν, η Κατσέλη, ο Δημήτρης Βεάκης, ο Τζόγιας και μουσική του, νεωτεριστή εν Βιέννη, Δημήτρη Τερζάκη και πρώτη φορά νέα αισθητική κοστουμιών (αποκλειστικότητα έως τότε του Φωκά) του Γιώργου Πάτσα.

Είχα την τύχη να συνεργαστώ με τον Ευαγγελάτο ως μεταφραστής αρχαίου δράματος («Ικέτιδες», «Ορέστεια», «Προμηθέας Δεσμώτης», «Επτά επί Θήβας» του Αισχύλου, «Ηλέκτρα», «Αντιγόνη», «Αίας», «Οιδίποδες», «Τραχίνιες» του Σοφοκλή, «Βάκχες», «Μήδεια», «Ηλέκτρα», «Ιφιγένειες», «Φοίνισσες», «Ελένη» του Ευριπίδη) και είδα με πόση γνώση και πόσο αυστηρά κριτήρια επέλεγε τα κείμενα. Οταν παρέδιδα τη μετάφραση, επί ώρες την ξεψαχνίζαμε μαζί, έχοντας δίπλα αγγλικές, γερμανικές, γαλλικές, ιταλικές μεταφράσεις σοφών φιλολόγων.

Αλλά ο Ευαγγελάτος δεν περιορίστηκε στο αρχαίο και το νεοελληνικό δραματολόγιο. Ανέβασε Γκαίτε, Σίλλερ, Μπύχνερ, Ιψεν, Στρίντμπεργκ, Τσέχωφ, Πιραντέλλο (οι «Γίγαντες του Βουνού», μια μυθική παράσταση στο Εθνικό Θέατρο, ήταν η δεύτερη μετά την ανακάλυψη και διασκευή του Στρέλλερ στη Ρώμη). Αλλά η συμβολή του στην ουσιαστική προσέγγιση του Θεάτρου του Παραλόγου ήταν καθοριστική. Ανέβασε Ιονέσκο («Πείνα και Δίψα») και κατά τρόπο υποδειγματικό για τις επερχόμενες γενιές τον «Κάσπαρ» του Χάντκε, με έναν Τσακίρογλου που κατέκτησε τα υψηλότερα υψίπεδα της υποκριτικής.

ΣΤΟΝ ΣΑΙΞΠΗΡ. Η σαιξπηρική προβληματική του Ευαγγελάτου καλύπτει ερμηνευτικές υπερβολές («Ρωμαίος και Ιουλιέτα») που ξεπέρασε μια «Δωδέκατη νύχτα» με αξιοσημείωτη ισορροπία φάρσας, χιούμορ, μελαγχολίας και αφέλειας, ενώ ακολούθησαν ένας αμφιλεγόμενος «Οθέλλος» και ένας αξιοσημείωτος «Αμλετ» με πρωταγωνιστή στον Φέρτη και μια πλειάδα ηθοποιών που απέδειξαν πως γνωρίζουν να χειρίζονται τον στίχο, αλλά και το ήθος ενός άλλου πολιτισμού.

Τελειώνοντας, δεν μπορώ να μην αναφερθώ σε τρεις εξαίσιες προσεγγίσεις πρόσφατου νεοελληνικού δραματολογίου: τα «Τέσσερα πόδια του τραπεζιού» του Καμπανέλλη, τα «Επτά κουτιά της Πανδώρας» του Ζιώγα και τον «Περιποιητή φυτών» του Μάτεσι ανέλυσαν με τρόπο σκηνικά αποδεικτικό τρεις «σχολές» δραματουργικής γραφής της σημαντικής μεταπολεμικής μας γενιάς: συμβολισμός, κυνισμός, υπερεαλιστικός οίστρος.

Το 1990 ο Ευαγγελάτος, με ευρωπαϊκά κονδύλια, ίδρυσε και διηύθυνε μια πρότυπη δραματική σχολή, όπου δίδασκαν υποκριτική η Βαλάκου, η Χατζηαργύρη, η Τασοπούλου και ο ίδιος, θεωρητικά η Βαροπούλου και η αφεντιά μου, εικαστικά ο Πάτσας και ο Στεφανέλλης, χορό ο Φλερύ και η Χορς, μουσική και φωνή ο μέγας βαρύτονος Κώστας Πασχάλης, ενώ η σχολή διέθετε δανειστική βιβλιοθήκη θεατρικών έργων και δοκιμίων με 2.000 τόμους. Ολοι οι απόφοιτοι της σχολής σήμερα κυριαρχούν στις ελληνικές σκηνές.

Κλείνοντας, και επισημαίνοντας για άλλη μια φορά το οργανωτικό δαιμόνιο του Σπύρου Ευαγγελάτου, θέλω να υπενθυμίσω πως, κατά τη διάρκεια της θητείας του ως διευθυντής του ΚΘΒΕ (1977 – 1980), ίδρυσε την Οπερα Θεσσαλονίκης, την Παιδική Σκηνή, τη σκηνική παρουσίαση έργων στην ποντιακή διάλεκτο, ενώ δημιούργησε και κλιμάκια από τη Θράκη και τη Δυτική Μακεδονία. Και, φυσικά, δεν ξεχνάμε και την ιδιαίτερα επιτυχημένη διαδρομή του ως διευθυντής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής.