Οι φωνές «που δεν ακούγονται»

Οποιος έχει επισκεφθεί την Κωνσταντινούπολη το έχει προσέξει: όταν αλλάζεις γειτονιά είναι σαν να αλλάζεις ήπειρο. Υπάρχει, ας πούμε, το Νισάντασι, το Κολωνάκι της Πόλης, που λίγο διαφέρει από το κέντρο μιας ευρωπαϊκής πρωτεύουσας. Υπάρχει κι η συνοικία γύρω από το Σουλεϊμανιγιέ Τζαμί, όπου όλα θυμίζουν βαθιά Ανατολή. Η μεγαλύτερη τουρκική πόλη συμβολίζει τον διττό χαρακτήρα της Τουρκίας, εκείνον του μοναδικού κοσμικού μουσουλμανικού κράτους. Ο συμβολισμός αναδεικνυόταν ως την ερντογανική απόφαση μετατροπής της Αγίας Σοφίας σε ισλαμικό τέμενος πιο έντονα στο Σουλτάναχμετ, εκεί που η βυζαντινή βασιλική βρίσκεται αντικριστά με το Μπλε Τζαμί. Τώρα που από το μουσείο Ayasofya θα ακούγεται ο ιμάμης παρά τις αντιδράσεις της διεθνούς κοινότητας, οι ίδιοι οι Τούρκοι πώς σχολιάζουν την αλλαγή στη φυσιογνωμία της χώρας τους;

Η σκηνή από την τουρκική Εθνοσυνέλευση, όταν σχεδόν όλοι οι βουλευτές – συμπολιτευόμενοι και αντιπολιτευόμενοι – χειροκροτούσαν όρθιοι ενώ τους διάβαζαν την προεδρική απόφαση για τη μεταφορά της Αγίας Σοφίας στη Διεύθυνση των Θρησκευτικών Υποθέσεων της Τουρκίας και το κάλεσμα σε προσευχή δεν αφήνει πολλά περιθώρια για την απάντηση στο παραπάνω ερώτημα. Ωστόσο, όσοι γνωρίζουν καλά την πολιτική της γειτονικής χώρας επιμένουν πως η θρησκεία και ο εθνικισμός τέμνονται με τέτοιον τρόπο που είναι εξαιρετικά δύσκολο για όσους ανήκουν στα στρατόπεδα απέναντι από τον Ερντογάν να αντιδράσουν ευθέως – είτε πρόκειται για τους αντιπάλους του τους κεμαλιστές, είτε για τους αντάρτες του κόμματος του, AKP,  σαν τον Αχμέτ Νταβούτογλου ή τον Αλί Μπαμπατζάν.

Για να το πούμε αλλιώς, ίσως οι εκπρόσωποι του έθνους δεν μπορούν – εξαιτίας της ρητορικής του Ερντογάν περί της ανεξαρτησίας της Τουρκίας – να εκπροσωπήσουν όλες τις απόψεις του έθνους. Σύμφωνα με τον νομπελίστα τούρκο συγγραφέα Ορχάν Παμούκ, για παράδειγμα, «υπάρχουν εκατομμύρια κοσμικοί Τούρκοι σαν κι εμένα που διαμαρτύρονται αλλά οι φωνές τους δεν ακούγονται».

Δημοσκόπηση. Ο Παμούκ, πάντως, δεν φαίνεται να εκφράζει μια θέση από τον ψηλό λογοτεχνικό του πύργο. Σε μια πρόσφατη – πριν ανακοινωθεί η μετατροπή του μουσείου σε τζαμί –  έρευνα της τουρκικής εταιρείας δημοσκοπήσεων Metropoll, μιας από τις λίγες στη χώρα που θεωρούνται από τους ξένους ανεξάρτητες, το 43,8% των ερωτηθέντων υποστήριζε πως η κίνηση ήταν σχεδιασμένη ώστε να τραβήξει ο τούρκος πρόεδρος την προσοχή του εκλογικού σώματος μακριά από τα οικονομικά προβλήματα. Το 11,7% πίστευε ότι η κυβέρνηση αποσκοπεί σε πολιτικά οφέλη στην περίπτωση πρόωρων εκλογών. Και το 29,5% δήλωνε πως το αληθινό κίνητρο του Ταγίπ Ερντογάν ήταν η επιθυμία του να κάνει το μουσείο χώρο μουσουλμανικής λατρείας.

Αλλά και οι μαρτυρίες που καταγράφουν τις τελευταίες μέρες ξένοι ανταποκριτές κάνοντας ρεπορτάζ στην Κωνσταντινούπολη στηρίζουν τη διαπίστωση πως η μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί δεν χαροποίησε, ούτε έπεισε, όλους τους Τούρκους. Για την ακρίβεια, επικρίνεται μέχρι κι από ανθρώπους που ανήκουν στο εκλογικό target group του Ερντογάν.

Ο Σεραφετίν, φούρναρης στην Κωνσταντινούπολη, μίλησε στο αμερικανικό περιοδικό Time χωρίς να αποκαλύψει το επώνυμό του. Παρότι ισλαμιστής λέει στον δημοσιογράφο ότι «η Αγία Σοφία ανήκει επισήμως στην Τουρκία. Αλλά πρέπει να καταλάβουμε ότι έρχονται να την επισκεφθούν άνθρωποι από πολλές διαφορετικές χώρες. Πρέπει να τους αφήσουμε να δουν και να νιώσουν την ιστορία». Ο 60άρης Μεχμέτ, έμπορος χαλιών και ασημικών, υποστηρίζει στο ίδιο κομμάτι πως «είναι μια μπλόφα, σαν το πόκερ. Δεν υπήρχε ανάγκη να μετατραπεί σε τζαμί». «Γεμίσαμε όλα τα άλλα τζαμιά στην Τουρκία;» αναρωτιέται.

Ο διευθύνων σύμβουλος της Metropoll, πολιτικός αναλυτής Οζέρ Σεντσάρ, μιλώντας στα τέλη Ιουνίου στο Μedia Line, ένα αμερικανικό πρακτορείο ειδήσεων για τη Μέση Ανατολή, ανέφερε ότι «αν το θέμα βρισκόταν στην ατζέντα μια δεκαετία πριν θα ήταν ένα πραγματικά ισχυρό εργαλείο για να κυριαρχήσει κανείς σε αυτήν, η υποστήριξη της κοινής γνώμης θα ήταν συντριπτική». Πλέον όμως «η θρησκεία έχει εργαλειοποιηθεί τόσο στο όνομα της πολιτικής που οι άνθρωποι δεν πείθονται εύκολα». Κατά τα λεγόμενά του μέχρι και ανάμεσα στους ψηφοφόρους του κυβερνητικού AKP μια μικρή μόνο μειοψηφία πιστεύει ότι η συζήτηση αφορά πραγματικά την Αγία Σοφία.

Εξού και για τους έμπειρους αναλυτές, τα εσωτερικά κέρδη που προσδοκά ο Ταγίπ Ερντογάν ακόμη κι αν πράγματι κερδηθούν δεν θα διαρκέσουν για πολύ. Κι εκείνος θα έχει πια χρησιμοποιήσει το πιο ισχυρό του όπλο στην προσπάθεια ισλαμοποίησης της κοσμικής Τουρκίας.