Η άλλη Τραγωδία

Ηταν ένα μικρό βιβλιαράκι των εκδόσεων Μασπερό, με κοκκινωπό εξώφυλλο. Κακοραμμένο στη ράχη του, ή υπερβολικά ταλαιπωρημένο στα χέρια μου, έπρεπε να το ξεφυλλίζω με προσοχή για να μη σκορπίσουν τα φύλλα του, που έφεραν βαθιά τραύματα από ενθουσιώδεις υπογραμμίσεις με χρωματιστό μολύβι. Ο τίτλος του βιβλίου ήταν «Η Ελλάδα, από την ανεξαρτησία ως τους συνταγματάρχες». Ηταν η γαλλική έκδοση της «Ελληνικής Τραγωδίας» του Κωνσταντίνου Τσουκαλά, που είχε κυκλοφορήσει, το 1969, στα αγγλικά από τις εκδόσεις Penguin. Κι εγώ ήμουν ένας πρωτοετής φοιτητής σε μια Νομική που άρχιζε να την αναδεύει η αντιδικτατορική κινητοποίηση.

Μισό αιώνα παρά ένα χρόνο αργότερα, χρειάστηκε να ψάξω ώρες για να ξεθάψω τη σαραβαλιασμένη γαλλική έκδοση, καταχωνιασμένη στο βάθος μιας παλιάς βιβλιοθήκης, και να τη βάλω δίπλα στην καινούργια έκδοση της από χρόνια εξαντλημένης «Τραγωδίας» στα ελληνικά, που μόλις κυκλοφόρησε. Την βρήκα ένα πρωί αυτής της εβδομάδας να με περιμένει φρεσκοτυπωμένη στο γραφείο μου. Και με αιφνιδίασε με μια συγκίνηση αναπάντεχη. Συγκίνηση όχι τόσο από νοσταλγία για την εποχή που πρωτοδιάβασα το θρυλικό βιβλίο. Οσο από αυτήν την απροσδόκητη συνάντηση με έναν «άλλον», που κάποτε υπήρξα εγώ. Το γράφει πολύ ωραία ο Τσουκαλάς στον καινούργιο του πρόλογο: «Σήμερα, με την επικείμενη επανέκδοση του βιβλίου, το ξαναδιάβασα με προσοχή. Και συνειδητοποίησα το προφανές. Δεν ήταν ο σημερινός «εαυτός» μου που το έγραψε, αλλά κάποιος «άλλος» που ζούσε και δρούσε σε έναν «άλλον» εντελώς διαφορετικό κόσμο. Εναν κόσμο που σε πλήρη αντιδιαστολή με τον σημερινό μπορούσε να πιστεύει στην αλλαγή των πάντων».

Το ξαναδιάβασα κι εγώ, με προσοχή. Και συνειδητοποίησα κι εγώ το προφανές. Οτι το ιστορικό αυτό βιβλίο, στην εποχή του, το έγραψε κάποιος που μοιραζόταν με τους αναγνώστες του την ακλόνητη βεβαιότητα πως «ακόμα και στις πιο μαύρες μέρες της δικτατορίας… μπορούμε να αλλάξουμε τον κόσμο και να ανατρέψουμε τα κακώς κείμενα». Ενώ σήμερα «η αισιόδοξη βολονταριστική βεβαιότητα των ετών του ’60 έχει δώσει τη θέση της σε μια διάχυτη και αποστασιοποιημένη επιφυλακτικότητα… οι ιδέες, οι αξίες και οι σημασίες, ακόμα και οι λέξεις που κάποτε μας ανακούφιζαν ή μας κινητοποιούσαν, φαίνονται σήμερα να μας απατούν ή και να μας εμπαίζουν».

Το βιβλίο, παρ’ όλα αυτά, διατηρεί ακέραιη τη δύναμή του και την αξία του και δικαιολογεί πλήρως την επανέκδοσή του. Οχι απλώς ως ένα βιβλίο που αφηγείται μια ιστορία, για την οποία τώρα πια ξέρουμε πολύ περισσότερα. Αλλά ως ένα «αυθύπαρκτο ιστορικό γεγονός» το ίδιο. Η αφήγηση αρχίζει με τη φράση: «Οι δικτατορίες δεν πέφτουν από τον ουρανό». Και καταλήγει με τη διαπίστωση: «Οταν εκδιώχτηκε ο Παπανδρέου, στις 15 Ιουλίου 1965, έφτασε η αρχή του τέλους. Είκοσι δύο μήνες αργότερα (δηλαδή, τον Απρίλιο του ’67) ολοκληρώθηκε η λογική εξέλιξη των γεγονότων».

Ετυχε να ξαναδιαβάσω την «Τραγωδία» ανήμερα της επετείου των Ιουλιανών, την περασμένη Τετάρτη, ενώ βομβαρδιζόμουν με τις ειδήσεις της ημέρας, τις εξελίξεις στο πολιτικό-δικαστικό δράμα περί τον Παπαγγελόπουλο. Και συνειδητοποίησα ότι υπάρχει μια ακόμη, κρίσιμη διαφορά ανάμεσα στην αισιόδοξη εποχή  της «Τραγωδίας» και τη σημερινή.

Η εμπειρία της καχεκτικής μετεμφυλιακής δημοκρατίας, ενός αστυνομευόμενου κοινοβουλευτισμού, υπό την κηδεμονία του στέμματος, του στρατού και της πρεσβείας, και η εμπειρία, προπάντων, της κατάλυσής της από τη δικτατορία, κληροδότησε στη γενιά μου, στον δημοκρατικό πολιτικό κόσμο γενικότερα, στην Αριστερά ειδικότερα, την πεποίθηση πως το μείζον δημοκρατικό αίτημα, το άλφα και το ωμέγα της δημοκρατίας είναι να διασφαλίζεται το δικαίωμα της πλειοψηφίας να επιβάλει τη βούλησή της, να κυβερνά δια των αυθεντικών εκπροσώπων της, να μην υπάρχουν «αρμοί της εξουσίας», έξω από τον έλεγχό της. Τη δεκαετία του ’80, η αντίληψη αυτή γνώρισε τη δικαίωση, την αποθέωση και το μοιραίο τέλος της. Από τότε, σιγά – σιγά, συνειδητοποιήσαμε ότι το μείζον δημοκρατικό αίτημα, η ουσία μιας ώριμης δημοκρατίας δεν είναι απλώς να κυβερνά η εκλογική πλειοψηφία. Αυτό είναι αυτονόητο. Το κρίσιμο είναι να υπάρχουν θεσμικά αντίβαρα στην εξουσία της πλειοψηφίας, λειτουργικοί φραγμοί στην αυθαιρεσία της, «αρμοί εξουσίας», που διατηρούν την αυτονομία τους, ανεξάρτητη Δικαιοσύνη, ανεξάρτητα Μέσα Ενημέρωσης, ανεξάρτητες Αρχές με αποκλειστικά πεδία ευθύνης και μια λειτουργικά ανεξάρτητη από τις πελατειακές βλέψεις των πολιτικών της προϊσταμένων, αποκομματικοποιημένη δημόσια διοίκηση.

Το κομματικό σύστημα της Μεταπολίτευσης αντιστάθηκε όσο μπόρεσε, υπονόμευσε όσο του επετράπη τα θεσμικά αυτά αντίβαρα. Αλλά, ένα βήμα εμπρός, δύο βήματα πίσω, το πράγμα προχώρησε. Αν η πρόοδος αυτή είχε ισοπεδωθεί στα χρόνια της κρίσης, όπως προφανώς επιδιώχθηκε τα προηγούμενα χρόνια, αυτό θα συνιστούσε μια άλλη, σύγχρονη «ελληνική τραγωδία». Μα την αποφύγαμε.