Κι αν είχε πετύχει το πραξικόπημα;

Πριν από δύο εβδομάδες τουρκικό δικαστήριο καταδίκασε 121 άτομα σε ισόβια κάθειρξη με τις κατηγορίες της συμμετοχής τους στο αποτυχημένο πραξικόπημα που έγινε πριν από ακριβώς τέσσερα χρόνια, στις 15 Ιουλίου 2016, στην Τουρκία. Oι δίκες των χιλιάδων συλληφθέντων είχαν σταματήσει τρεις μήνες λόγω της πανδημίας, όμως τώρα επαναλαμβάνονται με γοργό ρυθμό. Ο υπουργός Δικαιοσύνης Αμπντουλχαμίτ Γκιουλ ανακοίνωσε πως συνεχίζονται άμεσα 15 δίκες σχετικές με το πραξικόπημα – σε σύνολο 289 – στο πλαίσιο της μεγαλύτερης νομικής διαδικασίας στη σύγχρονη ιστορία της Τουρκίας.

Τουλάχιστον 272 άτομα έχασαν τη ζωή τους το βράδυ της 15ης Ιουλίου πριν από τέσσερα χρόνια, σύμφωνα με την τουρκική κυβέρνηση, όταν ένα μέρος του στρατού, υποκινημένο από τον ιμάμη Φετουλάχ Γκιουλέν (πάντα βάσει των όσων υποστηρίζει ο πρόεδρος Ερντογάν), προσπάθησε να τον ανατρέψει καταλαμβάνοντας κτίρια της διοίκησης των ενόπλων δυνάμεων σε Αγκυρα και Κωνσταντινούπολη.

Από εκείνη την ημέρα η κυβέρνηση του κόμματος Δικαιοσύνη και Ανάπτυξη εξαπέλυσε πογκρόμ, μια ευκαιρία, όπως σχολιάζουν οι αναλυτές, για τον πρόεδρο Ερντογάν να κλείσει λογαριασμούς με πολιτικούς του αντιπάλους: τουλάχιστον 80.000 άτομα φυλακίστηκαν και περισσότερα από 150.000 απολύθηκαν από τις ένοπλες δυνάμεις και τον δημόσιο τομέα. Διεθνείς οργανώσεις και πολλές δυτικές χώρες έχουν εκφράσει τις αντιρρήσεις τους για το εύρος των διώξεων, θεωρώντας πως αποτελεί προσπάθεια της κυβέρνησης να κλείσει το στόμα σε όσους διαφωνούν.

Ακόμα δεν ξέρουμε ακριβώς ποιοι ακριβώς ήταν οι πραξικοπηματίες, ποιοι βρίσκονταν πίσω από τα τανκς και τις μονάδες που κατέλαβαν δρόμους εκείνο το βράδυ σε Κωνσταντινούπολη και Αγκυρα. Επίσης ξέρουμε πως υπήρχαν προειδοποιήσεις από ξένες μυστικές υπηρεσίες, κυρίως τις ρωσικές, που όμως η κυβέρνηση της Αγκυρας ή δεν πήρε σοβαρά, ώστε να προλάβει την εκδήλωση του πραξικοπήματος, ή θεώρησε πως ήταν μια καλή ευκαιρία να αφήσει να εκδηλωθεί, με στόχο να συσπειρώσει τον κόσμο.

Οπως και να έχει, οι θιασώτες της λεγόμενης «εικονικής ιστορίας» έχουν αρχίσει και αναρωτιούνται τι θα είχε γίνει εάν πετύχαινε το πραξικόπημα. Ο βετεράνος αιγύπτιος δημοσιογράφος Χεντ αλ Ντάουι θεωρεί ότι το πραξικόπημα ήταν σύγκρουση του Ερντογάν με εκείνους που τον έφεραν στην εξουσία το 2001. Σημαντικότερη κόντρα μεταξύ τους είναι το πρόγραμμα εξισλαμισμού που προωθεί ο τούρκος πρόεδρος με τελευταία κίνηση την μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί. Ο στρατός που ακολουθεί την κεμαλική παράδοση δεν θα επέλεγε την ισλαμοποίηση και θα επιχειρούσε επιστροφή στις κεμαλικές αρχές. Από την άλλη, εάν οι γκιουλενιστές είχαν το πάνω χέρι, θα προωθούσαν και εκείνοι κάποιου είδους ισλαμοποίηση, πιο αργή όμως, καθώς δεν θα είχαν την απόλυτη εξουσία έτσι όπως την «έχτισε» τις τελευταίες δύο δεκαετίες ο Ερντογάν. Θεωρείται όμως πολύ πιθανό και οι δύο αυτές πλευρές να ακολουθούσαν την ίδια πολιτική στα ανατολικά σύνορα, με την αποστολή τουρκικών στρατευμάτων σε Βόρεια Συρία και Ιράκ, καθώς αυτό αποτελεί παλαιό όνειρο της τουρκικής ελίτ.

Το πιο πιθανό όμως, υποστηρίζει ο Χαλίλ Μπερκτάι, ιστορικός και καθηγητής επί τιμή στο Πανεπιστήμιο Σαμπάντζι, είναι πως «εάν η κυβέρνηση δεν αντιμετώπιζε το πραξικόπημα και οι στασιαστές τα μισοκατάφερναν χωρίς να αποκτήσουν τον πλήρη έλεγχο, η χώρα να βυθιζόταν σε εμφύλιο πόλεμο. Εάν τελικά κατάφερναν να κερδίσουν την εξουσία, θα δημιουργούσαν μια εκσυγχρονιστική-αυταρχική κυβέρνηση, όπως οι παλαιότερες, που θα είχε τη συμπάθεια της Δύσης». Παρόμοια είναι και η άποψη του Καραπεκίρ Ακογιουνλού από το Κέντρο Νοτιοανατολικών Ευρωπαϊκών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Γκρατς στην Αυστρία. «Εάν το πραξικόπημα είχε επιτύχει, η Τουρκία θα βυθιζόταν σε βίαιη και απρόβλεπτη αστάθεια. Οι πραξικοπηματίες δεν είχαν ευρεία λαϊκή στήριξη και δύσκολα θα μπορούσαν να επιβάλουν τον έλεγχό τους σε ολόκληρη τη χώρα. Θα υπήρχαν αντιδράσεις και από αντίπαλες ομάδες στις ένοπλες δυνάμεις, την αστυνομία και μέρος του πληθυσμού. Με δεδομένη την ανάμειξη της Τουρκίας στον εμφύλιο της Συρίας, την υπάρχουσα απειλή του Ισλαμικού Κράτους και τη σύγκρουση με τους Κούρδους του ΡΚΚ, αυτό θα βύθιζε τη χώρα σε έναν αιματηρό εμφύλιο πόλεμο με ζοφερές επιπτώσεις στην ευρύτερη περιοχή».