Μίνως Βολανάκης

Επιτρέψτε μου να ξεκινήσω τη δράση και την προσωπικότητα του Μίνου Βολανάκη (1925-1999) με δύο προσωπικές μου καταθέσεις. Πριν από πολλά χρόνια λειτουργούσε ο τηλεοπτικός σταθμός Seven X που τότε τον διηύθυνε ο εκλεκτός δημοσιογράφος Ροδόλφος Μορώνης. Με κάλεσε και μου ανέθεσε να δημιουργήσω μια ωριαία συνέντευξη με θέματα σχετικά με το θέατρο, όχι ενημερωτική και σχετική με την επικαιρότητα. Ανέλαβα αυτή την τιμητική προσφορά και σε διάρκεια τριών ετών (ώσπου ο σταθμός άλλαξε χέρια) παρουσίασα τους σημαντικότερους έλληνες συντελεστές του θεάτρου (μεταφραστές, σκηνοθέτες, χορογράφους, συνθέτες, εικαστικούς και, φυσικά, πρωταγωνιστές). Είχα την τιμή να συνομιλήσω με την Αννα Συνοδινού, την Ασπασία Παπαθανασίου, την Αντιγόνη Βαλάκου, την Ελένη Χατζηαργύρη, τον Νικήτα Τσακίρογλου, τον Γιώργο Κιμούλη, τον Γρηγόρη Βαλτινό, τον Γιάννη Μετζικώφ, τη Σοφία Σπυράτου, τον συνθέτη Βασίλη Δημητρίου και άλλους.

Τότε ο Θίασος «Πράξη» της Μπέτυς Αρβανίτη ανέβασε στο Θέατρο της Οδού Κεφαλληνίας, σε σκηνοθεσία Μίνου Βολανάκη, το έργο του σύγχρονου, αξιόλογου γερμανού συγγραφέα Μπότο Στράους «Ο χρόνος και το δωμάτιο». Ηταν ένα έργο και μια παράσταση υψηλών προδιαγραφών. Κάλεσα, λοιπόν, την Μπέτυ Αρβανίτη και τον Βολανάκη να συζητήσουμε για το έργο και την παράσταση. Τότε πληροφορήθηκα έκπληκτος πως ο Μίνως Βολανάκης δεν είχε ποτέ (ούτε στην Ελλάδα, ούτε στο εξωτερικό) δεχθεί να εμφανιστεί σε τηλεοπτική εκπομπή και έκανε τη μοναδική, ώσπου έφυγε από τη ζωή, συνέντευξη μαζί μου. Οφείλω να ομολογήσω, και μη προς κακοφανισμόν εκλεκτών άλλων καλλιτεχνών που συνεργάστηκαν μαζί μου, πως τέτοιων υψηλών προδιαγραφών συζήτηση δεν έχω κάνει άλλη, αλλού και άλλοτε. Η συζήτηση ξεπέρασε τα όρια του συγκεκριμένου αξιόλογου έργου και προχώρησε σε φιλοσοφικές, ιδεολογικές και ψυχαναλυτικές προσεγγίσεις. Γνώριζα πως ο Βολανάκης διέθετε μια πλούσια και ουσιαστική παιδεία, αλλά στην εκπομπή εκείνη εμφάνισε μια σωκρατική, διαλεκτική σοφία.

Δεύτερη κατάθεση: ο σπουδαίος και φίλος φιλόσοφος και έξοχος συγγραφέας Στέλιος Ράμφος έχει γράψει μια, πράγματι, αποκαλυπτική μελέτη για τον Οιδίποδα. Μου ζήτησε να την παρουσιάσω στη «Στοά του Βιβλίου» και του πρότεινα τότε πως θα ήταν διαφωτιστική η προσέγγιση πολύπλευρα, αν δίπλα στη θεωρητική άποψη, υπήρχε και μια αισθητική της πρακτικής ερμηνείας του Οιδίποδα. Πρότεινα τον Μίνω Βολανάκη. Δέχτηκε, είπε σημαντικά θεωρητικά και πρακτικά πράγματα, αλλά εξέπληξε τους πάντες, όταν, με ευθύτητα, ειλικρίνεια και τόλμη, τέλειωσε, δηλώνοντας πως, αν είχε διαβάσει τις απόψεις του Ράμφου, δεν θα είχε ανεβάσει τον «Οιδίποδα Τύραννο» ή θα τον είχε ανεβάσει διαφορετικά.

Ηθελα να ξεκινήσω από αυτή τη θέση που, λόγω της συγκυρίας, ασχολείται με τους σημαντικούς σκηνοθέτες του θεάτρου του 20ού αιώνα.

Ο Βολανάκης σπούδασε το θέατρο ως ηθοποιός με τον σημαντικότατο Γιαννούλη Σαραντίδη, μια εμβληματική μορφή, στα λίγα χρόνια που έζησε, του θεάτρου μας. Περισσότερο ως δάσκαλος και με σπάνιες σκηνοθεσίες (κυρίως στον θίασο της Κυρίας Κατερίνας). Ο Βολανάκης, όμως, ήταν και μανιακός σπουδαστής του ευρωπαϊκού θεάτρου που το πλησίαζε από το πρωτότυπο, αφού γνώριζε γλώσσες. Μια από τις ιστορικότερες, και διαρκέστερες έως σήμερα, είναι η μετάφραση του μοντερνικού, στο καιρό του, αμερικανικού θεατρικού έργου «Η μικρή μας πόλη» του Θόρντον Ουάιλντερ. Ενα κείμενο που έκανε την τετριμμένη καθημερινότητα σε όλα τα πλάτη της γης τραγωδία, ενώ, συνάμα, ως θεατρική φόρμα, αποθέωνε τη θεατρικότητα, αφού το έργο παιζόταν στη γυμνή σκηνή με χρήση, για πολλαπλές χρήσεις, των οικιακών επίπλων και σκευών. Το έργο το πρωτοπαρουσίασε στην Ελλάδα η Κυρία Κατερίνα ήδη σύγχρονα, μετά την αμερικανική πρεμιέρα του το 1937.

Ο Μίνως Βολανάκης ξεκίνησε τη δημόσια θεατρική του καριέρα ως μεταφραστής, ύστερα σπούδασε σοβαρό θέατρο στην Αγγλία και στην Αμερική. Στις χώρες αυτές ανέβασε έργα του παγκόσμιου δραματολογίου, αλλά, κυρίως, είχε ως συντελεστές φοιτητές Πανεπιστημίων, φανατικούς για τέχνη. Πέρα από τον Σαραντίδη, όφειλε τη θεατρική του εμπειρία στην Κυρία Κατερίνα και στον Κάρολο Κουν, όπου συνεργάστηκε ως ηθοποιός και μεταφραστής.

Η ΠΡΩΤΗ ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ. Επέστρεψε στην Ελλάδα το 1960, ενώ σποραδικά έστελνε ανταποκρίσεις για το βρετανικό θέατρο στο περίφημο περιοδικό «Θέατρο» του Κώστα Νίτσου. Η πρώτη του σκηνοθεσία έγινε τη δεκαετία του 1960 στο ΚΘΒΕ, με το σημαντικότερο θεατρικό αριστούργημα, το «Περιμένοντας τον Γκοντό». Την ίδια εποχή δοκιμάζει και την προσωπική του λύση στα προβλήματα της αρχαίας κωμωδίας, ανεβάζοντας τη «Λυσιστράτη». Ανάμεσα στο 1960 και στο καταραμένο 1967 (όταν και καταφεύγει στο Λονδίνο) συνεργάστηκε με θιάσους, όπως της Ελσας Βεργή και του Μάνου Κατράκη, ενώ στη διάρκεια της μακράς καριέρας του σκηνοθέτησε έργα για τους θιάσους Λαμπέτη, Κούρκουλου, Καρέζη, Βουγιουκλάκη, Αρβανίτη, ΚΘΒΕ και στο Εθνικό Θέατρο.

Ενδιαφέρον, όμως, έχει το εύρος και η ποιότητα των έργων και των συγγραφέων που επιλέγει: Ζενέ, Μπρεχτ, Τσέχωφ, Πίντερ. Οι παραστάσεις είναι εξόχως υποδειγματικές, πιστές στο ύφος και στους στόχους των έργων. Ο Βολανάκης δεν φιλοδοξούσε, όπως μικρότερης αξίας συνάδελφοί του, να προβάλει το εαυτό του στο έργο και στη σκηνοθεσία. Επέλεγε, συνήθως, ηθοποιούς έμπειρους, με έντονη προσωπικότητα, πείρα, ακόμη και σκηνοθετικό παρελθόν και κατόρθωνε να τους εντάξει στην άποψή του, χωρίς ούτε να τους ταπεινώνει, αλλά ούτε και να τους αφήνει να προβάλουν τον προσωπικό τους κώδικα.

Oταν σκηνοθέτησε τον Κατράκη στο Πεδίον του Αρεως στον «Ιούλιο Καίσαρα» (πρώτη εμφάνιση του Κούρκουλου ως Μάρκος Αντώνιος!) κατόρθωσε να υποτάξει την εμβληματική, ιστορική καριέρα του Κατράκη σε μια λιτή, φιλολογικά άρτια και θεατρικά ουσιαστική φόρμα. Οταν ανέβασε τον «Βυσσινόκηπο» με τη Λαμπέτη και τον Παπαμιχαήλ κατόρθωσε να αλλάξει άρδην τη μανιέρα που είχε επιβάλει ο Κουν, πιστός στην άποψη Στανισλάφσκι, και να μας χαρίσει έναν Τσέχωφ ειρωνικό, διαλεκτικό και μορφολογικά ανάλαφρο (όχι ελαφρύ). Με έναν θηριώδη θίασο (Διαμαντόπουλος, Αλεξανδράκης, Γαληνέα, Κούρκουλος) ουσιαστικά άλλαξε, επίσης, το ερμηνευτικό τοπίο του Πίντερ με την πολυπρόσωπη, αστική «τραγωδία» «Η Επιστροφή» (1977).

Η συνεργασία του με την Καρέζη και τον Καζάκο («Εντα Γκάμπλερ», «Μήδεια» στην Επίδαυρο) δεν μπόρεσε να βρει σημεία ισορροπίας, δίνοντας την ευκαιρία στην Καρέζη να αυτονομηθεί και να δημιουργήσει έξοχες ερμηνείες. Το 1991 στο Θέατρο Λαμπέτη σκηνοθέτησε τη μετάφρασή του της «Μικρής μας πόλης», με μια παράσταση που κατόρθωσε επί δύο σεζόν να βρει ισορροπίες ανάμεσα σε διαφορετικής θεατρικής παιδείας πρωταγωνιστές (Τσακίρογλου, Ζούνη, Τζώρτζογλου, Κυριακίδης, Μπαζάκα, Λαδικού και άλλοι).

Μια σκηνοθετική έκπληξη, σχεδόν μοναδικό κατόρθωμα, ήταν η σκηνοθεσία του Βολανάκη στον «Γυάλινο κόσμο» του Τένεσι Ουίλιαμς, με την Κάκια Αναλυτή στον συγκλονιστικό ρόλο της Αμάντας. Επίτευγμα ανθολογίας ερμηνευτικής.

Η αδιανόητη γκάμα των αισθητικών επιλογών του Βολανάκη ήταν να περνάει από τον ποιητικό νατουραλισμό του Ουίλιαμς και να φτάνει σε μια σεζόν, χωρίς εκπτώσεις ύφους και ήθους, στον «Βολπόνε» του Μπεν Τζόνσον, ένα αριστούργημα σύγχρονο με τον «Βασιλιά Ληρ», αλλά σε τελείως διαφορετικά κλειδιά ερμηνείας στοχευμένο. Το 1996, με βασικούς ερμηνευτές τη Γαληνέα και τον Παπαμιχαήλ, σκηνοθετεί το αριστούργημα του Στρίντμπεργκ «Χορός του θανάτου», μια σε βάθος προσέγγιση του αιώνιου και τραγικού προβλήματος του σουηδού συγγραφέα, πάνω στη σχέση των ερωτικών συντρόφων και, κυρίως, των συζύγων, αλλά και του ερωτικού τριγώνου.

Στο Θέατρο Οδού Κεφαλληνίας δημιούργησε μια σταθερή και συνεχή σχέση και ανέβασε Μαριβώ (κατορθώνοντας να εκσυγχρονίσει το μαριβωντάζ, το ειδικό παρισινό στυλ αισθητικής υποκριτικής), την «Κυρά της θάλασσας» του Ιψεν, το «Παιχνίδι των ρόλων» του Πιραντέλο και, βέβαια, το μοντερνικό, λίγο πριν από την καταιγίδα του νεομοντερνισμού, «Ο χρόνος και το δωμάτιο».

ΣΤΟ ΚΘΒΕ. Ο Μίνως Βολανάκης χρημάτισε διευθυντής του ΚΘΒΕ (1975-1977) και στη θητεία του σκηνοθέτησε δύο σύγχρονα αριστουργήματα, με τελείως διαφορετικό, και μορφολογικό και ιδεολογικό, στόχο. Το έξοχο έργο του Μπρεχτ «Ο κύριος Πούντιλα και ο υπηρέτης του ο Μάτι», με μια έξοχη, αξεπέραστη ερμηνεία του Παπαμιχαήλ, και τους «Αριθμημένους» του Κανέτι (Βραβείο Νόμπελ), του σημαντικού ρουμάνου συγγραφέα που έγραψε στα γαλλικά.

Οι τραγωδίες που ανέβασε ο Βολανάκης («Μήδεια» με τη Μελίνα Μερκούρη, «Οιδίπους Τύραννος» με τον Νίκο Κούρκουλο, «Αντιγόνη» με την Αλίκη Βουγιουκλάκη) δεν εγγράφονται στις σημαντικές ερμηνείες των ελλήνων τραγικών.

Εκείνο, όμως, που θα ήθελα να προσγράψω τελευταίο στις προσφορές του είναι η «ανακάλυψη» των Νταμαριών της Αττικής που τα εγκαινίασε και έκτοτε έγιναν ο πάγιος και γοητευτικότερος θεατρικός χώρος του αθηναϊκού θέρους, φιλοξενώντας, εκτός από αρχαία κωμικά και τραγικά δράματα, Σαίξπηρ, Μολιέρο έως Καμπανέλλη, αλλά και ομάδες χορού και συναυλίες σημαντικών συνθετών.

Και μια τραγική, ειρωνική (με την αρχαία σημασία της λέξης) κατάληξη. Οταν ο Βολανάκης έφυγε από τη ζωή, άφησε σε κλειστό φάκελο τη διαθήκη του. Οταν ανοίχτηκε, ήταν μέσα ένα λευκό χαρτί! Επίσης, δεν άφησε πίσω του τεκμήρια της δουλειάς του (φωτογραφίες, αφίσες, συνεντεύξεις). Ευτυχώς άφησε τις μεταφράσεις του σε χέρια θιάσων και ηθοποιών.