Ο Αρισταίνετος «πίσω από {LF}τα φαινόμενα»

Το Κρατικό Βραβείο του 2019 που αφορά την απόδοση έργου της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στα νέα ελληνικά (για μεταφράσεις που εκδόθηκαν το 2018) απονεμήθηκε ομόφωνα στον Βασίλειο Βερτουδάκη, επίκουρο καθηγητή Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του ΕΚΠΑ, για τη μετάφραση του έργου Ερωτικαί Επιστολαί του Αρισταίνετου (Αθήνα: Gutenberg). Ο συγγραφέας είναι, προς το παρόν, αταύτιστος και οι επιστολές του χρονολογούνται, κατά την κρατούσα άποψη, γύρω στο 500 μ.Χ.

Σύμφωνα με το σκεπτικό της απόφασης, η μετάφραση «κατορθώνει να μεταδώσει σε σημαντικό βαθμό τη χάρη, τον ευτράπελο χαρακτήρα και τον καλλιεργημένο αισθησιασμό του πρωτοτύπου». Αν εξαιρέσουμε κάποιες αβλεψίες, όπως τη σύγχυση που δημιουργεί η παράλειψη στη μετάφραση του στ. 2,10,12 «η δε γραφή και την πηγήν και τον Νάρκισσον», η κρίση της επιτροπής υπήρξε ορθή: η μετάφραση είναι «πιστή» στο πρωτότυπο και ταυτόχρονα αποδίδει το πνεύμα του κειμένου σε ρέουσα νεοελληνική γλώσσα.

Εκτός από τη μετάφραση, η εν λόγω έκδοση περιλαμβάνει κείμενο, εκτενή εισαγωγή και ερμηνευτικά σχόλια. Οσον αφορά την εισαγωγή, η επιτροπή έκρινε ότι «είναι ιδιαίτερα εμπεριστατωμένη και τοποθετεί το έργο ιστορικά στο πλαίσιο του γραμματειακού είδους στο οποίο ανήκει», ενώ αναφερόμενη στα σχόλια παρατηρεί ότι «είναι κατατοπιστικά και υποβοηθούν τον αναγνώστη στο να αντιληφθεί το πλήθος των μυθολογικών και των άλλων διακειμενικών και ιστορικών αναφορών που εμπεριέχονται στο έργο».

Το ότι η επιτροπή έκρινε την έκδοση στο σύνολό της είναι θετικό στοιχείο και, θα έλεγα, επιβαλλόμενη απόφαση. Από την άλλη πλευρά, όμως, δεν προχώρησε περισσότερο, να αξιολογήσει δηλαδή τη συμβολή του έργου στη φιλολογική έρευνα – διευκρινίζω ότι η έκδοση είναι φιλολογική και όχι χρηστική, παρόλο που δεν αποφεύγει και επιλογές χρηστικού χαρακτήρα. Διότι μια τέτοιου είδους κρίση απαιτεί εξειδικευμένη γνώση της ερμηνευτικής ιστορίας του εν λόγω έργου και της σχετικής βιβλιογραφίας, ενώ για να αξιολογηθεί η ποιότητα της μετάφρασης αρκεί η πολύ καλή γνώση της αρχαίας ελληνικής και η μεταφραστική εμπειρία – χωρίς να υποτιμώ την ειδίκευση σε μεταφραστικές σπουδές. Το σκεπτικό της απόφασης υπογραμμίζει την «πρωτοτυπία» του μεταφραστικού εγχειρήματος («Πρόκειται για την πρώτη έκδοση των Ερωτικών Επιστολών του Αρισταινέτου στα νέα ελληνικά»), αλλά ποια είναι άραγε η φιλολογική «πρωτοτυπία» και η ποιότητα της έκδοσης; Τι υπάρχει με άλλα λόγια «πίσω από τα φαινόμενα»; Θα περιοριστώ σε ελάχιστες επισημάνσεις.

Ηδη στα ελληνιστικά χρόνια και αργότερα, χάρη στη ρωμαϊκή διαμεσολάβηση, τα έργα της αρχαιοελληνικής λογοτεχνίας κατέστησαν κοινό κτήμα των απανταχού ελληνόγλωσσων λογίων, ενώ από τη γένεση της νεότερης φιλολογίας και εξής παραμένουν αντικείμενο μελέτης σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της Γης. Ετσι μπορεί το έργο του Αρισταίνετου να ήταν, κατά δήλωση της επιτροπής, «σχεδόν άγνωστο στη χώρα μας» – θα προσέθετα: στους μη ειδικούς -, αλλά δεν είναι καθόλου άγνωστο στη διεθνή επιστημονική κοινότητα: από την ανακάλυψη του χειρογράφου των Ερωτικών επιστολών το 1492 και την πρώτη τους έκδοση το 1566, ο Αρισταίνετος προσείλκυσε ανά περιόδους το διεθνές αναγνωστικό, εκδοτικό και μεταφραστικό ενδιαφέρον, το οποίο από το 1950 και εξής πολλαπλασιάστηκε. Το μέτρο σύγκρισης για κάθε ελληνική φιλολογική έκδοση είναι λοιπόν οι αντίστοιχες ξένες εκδόσεις.

Τα βιβλικά και τα νεοελληνικά παραθέματα

Η σημαντικότερη καινοτομία των σχολίων του Β. είναι η συστηματική ενσωμάτωση «όμοιων χωρίων» από τη Βίβλο και κυρίως από τη νεοελληνική λογοτεχνία. Οσον αφορά τη δεύτερη, και συχνότερη, περίπτωση, η παράθεση χωρίων δεν νομιμοποιείται με βάση την επίδραση των Επιστολών. Ερείδεται στη λανθάνουσα αλλά αφελή αντίληψη περί «φυσικής συνέχειας» της ελληνικής λογοτεχνικής σύλληψης και γλώσσας. Τα νεοελληνικά και τα βιβλικά χωρία καθιστούν το υπόμνημα ελκυστικό στον μη ειδικό αναγνώστη, αλλά η ερμηνευτική χρησιμότητά τους είναι μηδενική ή μάλλον το πιθανότερο είναι να προκαλέσουν σύγχυση και παρερμηνείες. Για παράδειγμα, ως μοναδικό σχόλιο στη φράση «οφθαλμοί μεγάλοι και διαυγείς» (1, 1, 12), o B. παραθέτει το χωρίο από το Ασμα Ασμάτων «οφθαλμοί σου περιστεραί» (1,15), ενώ είναι αβέβαιο αν η βιβλική μεταφορά αναφέρεται γενικά στο περιστέρι ή στα μάτια του (Gianni Barbiero, Song of Songs: A Close Reading, 2011, 78-79), αντί να υπενθυμίσει ότι το εν λόγω στοιχείο της γυναικείας ομορφιάς αποτελεί κοινό τόπο της ελληνορωμαϊκής λογοτεχνίας. Επίσης, εκεί όπου η επιστολή συγκρίνει τα σγουρά μαλλιά της Λαΐδας με υάκινθο (1, 1, 17-18), ο Β. παραπέμπει άστοχα στον «συμβολισμό» του υάκινθου στους στίχους του Ελύτη «τ’ άγγιξα και μυρίσανε / σαν γυάκινθοι που ανθίσανε».

Το πόσο ετεροβαρής μπορεί να γίνει η εμμονή του Β. να αναζητεί «όμοια χωρία» στη νεοελληνική λογοτεχνία προκύπτει από τα εξής δύο παραδείγματα. Για την επιστολή 1, 3, που εκτυλίσσεται σε περιβάλλον φυσικής ευτοπίας (locus amoenus), ο Β. ισχυρίζεται, υπεραπλουστεύοντας τα πράγματα, ότι «με τα ίδια εν πολλοίς» υλικά ο Σικελιανός συνέθεσε το 1914 το ποίημα «Θαλερό»·  από την άλλη πλευρά, όμως, μην έχοντας συμβουλευτεί την κλασική μονογραφία του Gerhard Schönbeck, Der locus amoenus von Homer bis Horaz (1962), δεν «αναγνωρίζει», και κατά συνέπεια δεν σχολιάζει, στο υπόμνημά του βασικά συστατικά του ελληνορωμαϊκού locus amoenus: την ιδρυτική λειτουργία της σκιάς, το απαλό φύσημα του Ζέφυρου, την παρουσία μελωδικών πτηνών (ο επιστολογράφος τους αφιερώνει οκτώ ολόκληρους στίχους!), στοιχεία που εμφανίζονται ήδη στον Ομηρο. Εξίσου αποκαλυπτικό είναι το σχόλιο στον στ. 1, 10, 22, που αφορά τον «κεραυνοβόλο έρωτα»: ο Β. δεν περιέλαβε ούτε ένα παράδειγμα από την ελληνιστική λογοτεχνία, που υπήρξε η «μήτρα» αυτού του κοινού τόπου, αλλά δεν παρέλειψε να μνημονεύσει παραδείγματα από τη βιβλική και τη νεοελληνική δημώδη παράδοση.

Ζητήματα
πρωτοτυπίας

Το 2007 η Anna Tiziana Drago δημοσίευσε έκδοση των Ερωτικών Επιστολών, που περιλαμβάνει εισαγωγή, αρχαίο κείμενο, ιταλική μετάφραση και υπόμνημα, συνολικής έκτασης 657 σελίδων. Τα σχόλια είναι τα πιο εκτενή, πλούσια και λεπτομερή που διαθέτουμε, συνοδεύονται από εμβριθείς εισαγωγές στην κάθε επιστολή και αποτελούν υπόδειγμα επιστημοσύνης και επαγγελματισμού: (α) ως προς τη μέθοδο του φιλολογικού σχολιασμού: εμπεριστατωμένη πληροφόρηση, συστηματική καταγραφή των κοινών τόπων και της εξέλιξής τους, διακειμενικές αναγνώσεις, ανάλυση της ερωτικής ρητορικής των επιστολών κ. ά., (β) ως προς την ευσυνείδητη και πληθωρική αναγνώριση των οφειλών της σε προηγούμενους ερευνητές. Από την άποψη της έκτασης τα σχόλια του Β. κατατάσσονται διεθνώς στη δεύτερη θέση μετά το υπόμνημα της Drago και συνεπώς το βιβλίο της αποτελεί το λογικό μέτρο σύγκρισης. Προκύπτει ότι τα σχόλια του Β. υστερούν σημαντικά ως προς τη μέθοδο του φιλολογικού σχολιασμού – που είναι κυρίως εμπειρική, περιστασιακή, επιφανειακή και κάποτε πρόχειρη – και ως προς τη μη συστηματική αναγνώριση των οφειλών του σε άλλους μελετητές.

Οι αναφορές του Β. στην Drago είναι λίγες και σποραδικές, ενώ η υποτίμηση του υπομνήματός της γίνεται κάποτε σκανδαλώδης. Στο χωρίο 2, 3, 11, όπου η σύζυγος κατηγορεί τον άντρα της ότι ξενοκοιτάζει («προς αλλότρια πράγματα κεχηνώς»), η Drago αφιερώνει μια σελίδα σχόλια· ο Β. μεταφέρει επιλεκτικά στο δικό του κείμενο τις επισημάνσεις και τη βιβλιογραφική παραπομπή της Drago, προσθέτει νεοελληνικά παραδείγματα και στο τέλος μνημονεύει την Drago με την ένδειξη «παράβαλε». Τι θα συμπεράνει ο μη ειδικός αναγνώστης; Στην επιστολή 1, 3 που προανέφερα, ο Β. παραπέμπει στην Drago για ένα δευτερεύον θέμα (τη δοσολογία οίνου και ύδατος κατά την οινοποσία!)· και όχι για τη συστηματική παρουσίαση των κοινών τόπων της φυσικής ευτοπίας, ούτε για πληροφορίες που υπάρχουν στο υπόμνημά της (ή/και σε άλλα υπομνήματα) και ενσωματώνονται χωρίς παραπομπή στο δικό του υπόμνημα – με λογική συνέπεια ο μη ειδικός αναγνώστης να υποθέτει ότι τα «ορφανά» σχόλια του Β. είναι «πρωτότυπα». Τα «ορφανά» σχόλια είναι εκατοντάδες σε ολόκληρο το βιβλίο, με πιο συχνές περιπτώσεις τη σημασία και την ιστορία των κύριων ονομάτων και τη μνεία της «πηγής» του εκάστοτε χωρίου.

Ο τρόπος που ο Β. επιχειρεί να αναδείξει την «πρωτοτυπία» των πληροφοριών και των επισημάνσεων του βιβλίου του είναι όχι σπάνια ανορθόδοξος. Ας δούμε και ένα παράδειγμα από την εισαγωγή. Ο Β. μας πληροφορεί ότι ο Αρισταίνετος «εξοβελίζει από το ρεπερτόριο των ερωτικών του διηγήσεων την ομοφυλοφιλία», πράγμα που, όπως λέει, συνιστά «ένα από τα πιο αξιοσχολίαστα ζητήματα» των επιστολών του. Ενώ, όμως, παραθέτει βιβλιογραφία για την ομοφυλοφιλία και άλλα γενικότερα θέματα (54-62), παραλείπει να ενημερώσει αν κάποιος μελετητής του Αρισταίνετου έχει «σχολιάσει» το εν λόγω «αξιοσχολίαστο» θέμα. Ετσι ο μη ειδικός αναγνώστης σχηματίζει την εντύπωση ότι ο Β. είναι πρώτος που το εντόπισε, ενώ το είχε αναδείξει ήδη το 1982 ο Geoffrey Arnott, ένας από τους σημαντικότερους μελετητές του Αρισταίνετου, σε ένα σύντομο αλλά ουσιαστικό σχόλιο. Ο Β. αναπτύσσει και εμπλουτίζει τις επισημάνσεις και τις υποθέσεις του Arnott με την ίδια περίπου ακολουθία σκέψης. Παραπέμπει βέβαια σε αυτόν προς το τέλος· αλλά μόνο για ένα επιμέρους θέμα και μόνο ως έμμεση πηγή, συμπληρωματική («παράβαλε») σε μια μελέτη του Σπύρου Τρωιάνου με τίτλο «Η ερωτική ζωή των Βυζαντινών μέσα από το ποινικό τους δίκαιο». Ο μη ειδικός αναγνώστης δεν έχει πλέον κανένα λόγο να αμφιβάλλει ότι η επισήμανση για τον «εξοβελισμό της ομοφυλοφιλίας» αποτελεί διαπίστωση του Β.

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης

Αρισταίνετος
Ερωτικαί επιστολαί
Εισαγωγή – Κείμενο – Μετάφραση –
Σχόλια: Βασίλειος
Π. Βερτουδάκης
Gutenberg, σελ. 403
Τιμή 21 ευρώ