Υποπτοι για το κράτος, καχύποπτοι έναντι του κράτους

Σε πρόσφατη εκπομπή της δημόσιας ελβετικής τηλεόρασης, δημοσιογράφος που είχε κάνει έρευνα σε αποστολή στην Κίνα ρωτήθηκε αν θα μπορούσε και η χώρα του να πρωταγωνιστήσει στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης. Εκείνος εξήγησε ότι είναι δύσκολο, ενώ υπάρχει στην Ελβετία αξιόλογο επιστημονικό δυναμικό και προηγμένο επιχειρηματικό περιβάλλον, για δύο λόγους. Αφενός λόγω του μικρού πληθυσμιακού μεγέθους, η τεχνητή νοημοσύνη αναπτύσσεται τροφοδοτούμενη από μεγάλους αριθμούς δεδομένων. Αφετέρου γιατί στα κράτη δικαίου υπάρχουν περιορισμοί στην επεξεργασία των προσωπικών δεδομένων. Στην Κίνα αντιθέτως το ρεπορτάζ έδειχνε περιοχές όπου έξυπνες κάμερες εντοπίζουν αυτομάτως κάθε πεζό που περνά με κόκκινο και αμέσως προβάλλουν τη φωτογραφία με το όνομα του παραβάτη σε γιγαντοοθόνες σε όλη την πόλη, startups που δημιουργούν γυαλιά με ενσωματωμένες κάμερες με λογισμικό αναγνώρισης προσώπου για την αστυνομία αλλά και ιδιώτες πρόθυμους να τη βοηθήσουν στον εντοπισμό καταζητούμενων ή φυγοδίκων. Εκεί ήδη λειτουργούν συστήματα βαθμολόγησης των πολιτών για την ανταπόκριση στις οικονομικές τους υποχρεώσεις. Οσοι χρωστούν κινδυνεύουν να στερηθούν σειρά υπηρεσιών του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα. Αύριο ο καλός βαθμός ενδεχομένως να δίνει προτεραιότητα για μια θέση σε αεροπλάνο ή για τη νοσηλεία σε νοσοκομείο.

Δεν είναι βέβαια ίδια η κατάσταση στην Ευρώπη και την Ελλάδα, ούτε πιστεύω αυτές οι προθέσεις της κυβέρνησης. Ωστόσο, ο πειρασμός κάθε εξουσίας είναι (ήταν πάντα) μεγάλος να χρησιμοποιήσει ανεξέλεγκτα τις τεχνολογίες επιτήρησης. Οι οποίες εμφανίζονται επενδεδυμένες με τον μανδύα του αυτονόητου ή της προόδου, κάτι σύγχρονο δηλαδή, που όμως προωθείται με την πιο αρχαία δικαιολογία: ότι οι έντιμοι και καθαροί δεν έχουν τίποτα να φοβηθούν.

Δεν είναι έτσι απλά τα πράγματα με τις ατομικές ελευθερίες. Μας το θυμίζει η τεκμηριωμένη Γνωμοδότηση της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα για τη χρήση συστημάτων βιντεοεπιτήρησης σε δημόσιους χώρους. Εν συντομία, αυτό που προκύπτει είναι ότι τα σύγχρονα τεχνολογικά μέσα μπορούν να χρησιμοποιηθούν όταν το επιβάλλει το γενικό συμφέρον, ιδίως για τη διερεύνηση και εξιχνίαση αδικημάτων. Ακόμα και για την πρόληψη εγκληματικών πράξεων είναι ανεκτές κάποιες μέθοδοι παρακολούθησης κατά το ευρωπαϊκό δίκαιο, αν και αμφίβολης συνταγματικότητας. Αλλά όλα αυτά με διαφάνεια, αντικειμενικά κριτήρια, αυστηρό έλεγχο της αναλογικότητας των περιορισμών των δικαιωμάτων. Και, ιδίως, με εγγυήσεις θεσμικές, όπως τον έλεγχο από δικαστικούς λειτουργούς ή/και ανεξάρτητες Αρχές, μέσα από μια προκαθορισμένη και δίκαιη διαδικασία, με σεβασμό στο τεκμήριο αθωότητας. Γιατί, ενώ εμείς δικαιούμεθα να είμαστε καχύποπτοι, το κράτος δεν δικαιούται να μας θεωρεί όλους ύποπτους.

Ο Γιάννης Φ. Ιωαννίδης είναι δικηγόρος, πρόεδρος της Ελληνικής Ενωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου