Κωστής Μιχαηλίδης

Ο Κωστής Μιχαηλίδης (1912-1981) υπήρξε αυτό που λέγεται συχνά, αλλά σπάνια κατανοείται ουσιαστικά, εργάτης του θεάτρου. Δυστυχώς, ο τρόπος, με τον οποίο έχουμε οργανώσει τη σχέση μας με την τέχνη, τουλάχιστον τα τελευταία πενήντα χρόνια, δεν μας επιτρέπει να ασχοληθούμε με μαστόρους των τεχνών που, ίσως, να μην έκαναν βαθιές τομές ή επαναστάσεις στο είδος της τέχνης που καλλιέργησαν, αλλά, όσοι προσεγγίζουν με κριτήρια ιστορικά και ποιοτικά ένα έργο, βρίσκονται μπροστά σε πραγματικά καλλιτεχνικά προικώα που συνεχίζουν, και χρόνια μετά, ν’ αποτελούν επιτεύγματα μαστορικής, ισορροπίας και καθαρότητας προθέσεων και λύσεων.

Μια τέτοια συμβολή είχε στην ιστορία του θεάτρου μας, για πενήντα χρόνια, ο Κωστής Μιχαηλίδης. Ισως να μην ωθούσε έναν ερευνητικό θεατρολόγο ή ιστορικό του θεάτρου να εγκύψει στο πλούσιο έργο του, διότι δεν θα έβρισκε εκείνα τα στοιχεία που καθορίζουν μια γόνιμη θεατρική προσφορά που δημιούργησε σταθμό, θετικό ή προβληματικό (και τα δύο έχουν ερευνητικό ενδιαφέρον) στα θεατρικά μας πεπραγμένα. Ολοι γνωρίζουμε, και θαρρώ, αναγνωρίζουμε πλέον ότι η πορεία, η ιστορία και η εξέλιξη μιας τέχνης, εδώ του θεάτρου, δεν γίνεται μόνον με τους ρηξικέλευθους, επαναστάτες, ιδιόρρυθμους και προκλητικούς δημιουργούς (συγγραφείς, σκηνοθέτες, ηθοποιούς, μουσικούς, χορογράφους, εικαστικούς), αλλά είναι και αξιόλογη η προσφορά δασκάλων που μεταφέρουν γνώσεις, ύφος, ρυθμό, αποτέλεσμα της μελέτης του παρελθόντος και, βέβαια, αφού δοκιμαστεί η αντοχή των υλικών. Οι θεατράνθρωποι αυτής της κατηγορίας, λίγοι κι αυτοί, έχουν θητεύσει δίπλα σε κορυφαίους δημιουργούς και έχουν μελετήσει και αφομοιώσει το λεγόμενο «métier».

Ο Κωστής Μιχαηλίδης, αφού απεφοίτησε από τη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου, με κύριο αισθητικό δάσκαλο υποκριτικής τον Δημήτρη Ροντήρη που, με την ίδρυση του Εθνικού το 1932 και, συνάμα, της Δραματικής του Σχολής (ώστε να τροφοδοτείται με στελέχη κοινής και αισθητικά ενιαίας τεχνικής), μετεκλήθη από τον Πρόεδρο του ΔΣ του Εθνικού Γιάννη Γρυπάρη και τον μόνιμο σκηνοθέτη Φώτο Πολίτη να έρθει ν’ αναλάβει την εκπαίδευση των νέων ταλέντων, μεταφέροντας τεχνικές από την περιώνυμη Σχολή ηθοποιών της Βιέννης του Μαξ Ράινχαρτ, του οποίου βοηθός ήταν ο Ροντήρης.

Ο Ροντήρης ήταν ο πρώτος δάσκαλος ηθοποιών στην Ελλάδα που κατείχε και εφάρμοζε μια επιστημονική εκπαίδευση ηθοποιών. Ο Κωστής Μιχαηλίδης υπήρξε ένας από τους πρώτους σπουδαστές, μαζί με την Μανωλίδου, τον Κωτσόπουλο, την Θάλεια Καλλιγά, την Μαρία Αλκαίου, τον Κατράκη που σπούδασαν, βάσει αυτής της αυστηρής και ασκητικής, ως προς τις απαιτήσεις της, μεθόδους.

Στα πρώτα χρόνια της Σχολής ως τον πρόωρο θάνατό του (1934), Ιστορία Θεάτρου και Δραματολογία δίδασκε ο Φώτος Πολίτης, παλιότερα δάσκαλος του Ροντήρη. Οταν ο Μιχαηλίδης απεφοίτησε (1934), για λίγο άσκησε το επάγγελμα του ηθοποιού στο Εθνικό, αλλά γρήγορα τον επέλεξε ο Πολίτης για βοηθό σκηνοθέτη του. Βοηθός σκηνοθέτη (ο Ροντήρης ως τέτοιος χρημάτισε στον Ράινχαρτ) είναι σπουδαία και υπεύθυνη καλλιτεχνική και πρακτική λειτουργία. Ακολουθώντας τη γραμμή και την αισθητική του σκηνοθέτη, ασκεί τον θίασο με επαναλήψεις και λεπτομερειακή επεξεργασία στις δοκιμές. Ο Κωστής Μιχαηλίδης έγινε απαραίτητος συνεργάτης του Πολίτη και, όταν ο Πολίτης απεβίωσε, ο διάδοχός του και μαθητής του, αλλά και μαθητής του Ράινχαρτ, Δημήτρης Ροντήρης, τον προσέλαβε κι εκείνος ως βοηθό του.

Η ΠΡΩΤΗ ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ. Με δύο τέτοιους ιδιοφυείς δασκάλους ο Μιχαηλίδης κατέστη ικανός μάστορας και υφολογικά συνεχιστής εκείνων. Η πρώτη του σκηνοθεσία γίνεται, όσο ο Ροντήρης είναι μονοκράτορας, με το έργο μπαρόκ, άρα απαιτητικού υποκριτικού κώδικα, «Ενα ποτήρι νερό» του Σκριμπ: ρεβεράντσες, μάσκες, επιτήδευση αυλική κ.τ.λ. Μόνιμος σκηνοθέτης έγινε στο Εθνικό το 1947 και για είκοσι χρόνια σκηνοθέτησε περίπου 40 έργα, όλου του αισθητικού και ιδεολογικού φάσματος. Καταρχάς, έσπασε το κατεστημένο της Επιδαύρου και, τρία χρόνια μετά την ίδρυση των Επιδαυρίων, σκηνοθέτησε και τις δύο «Ιφιγένειες» με την Αννα Συνοδινού (1957, 1958). Είναι την εποχή που κυριαρχεί, μετά την αποχώρηση (απόλυση) Ροντήρη, το ζεύγος Μινωτή – Παξινού.

Αν ανατρέξει κανείς στη σκηνική ιστορία του Εθνικού εκείνη την εικοσιπενταετία (1947-1971), θα εκπλαγεί, πρώτα απ’ όλα, για το πλήθος των έργων που σκηνοθέτησε ο Μιχαηλίδης, συχνά δύο και τρία κλασικά, εν πολλοίς, έργα τον χρόνο, από Μολιέρο («Φιλάργυρο» με τον Νέζερ και «Μισάνθρωπο»)  έως Γκολντόνι («Λοκαντιέρα» με την Αρώνη) και από «Ερωτικά Τεχνάσματα» του Μαριβώ έως την «Ηδονή της τιμιότητας» του Πιραντέλλο, με έναν εκπληκτικό Βασίλη Διαμαντόπουλο.

Οποιος γνωρίζει σε βάθος τα αισθητικά, ιδεολογικά και ψυχογραφικά αιτήματα των διαφόρων «σχολών» και εποχών της Ευρώπης, θα αντιληφθεί τι σημαίνει ένας σκηνοθέτης να ανεβάζει αξιοπρεπώς τις «Εύθυμες Κυράδες του Ουίνδσωρ» του Σαίξπηρ, την «Ανθή» του Αντρέγεφ, την «Εντα Γκάμπλερ» του Ιψεν, τη «Δεσποινίδα Τζούλια» του Στρίντμπεργκ, την «Αμαξα» του Μεριμέ και, παράλληλα, ή και συγχρόνως, Μελά, Τερζάκη, Καμπανέλλη (η «Εβδομη μέρα της δημιουργίας» το 1956 ήταν η πρώτη σκηνική παρουσία του Καμπανέλλη πριν τον Κουν, με πρωταγωνιστές τον Γληνό, τον Κωτσόπουλο και τη νέα απόφοιτο της Σχολής Τζένη Καρέζη), Παλαμά («Τρισεύγενη» με Συνοδινού, Γληνό, Κωτσόπουλο, Αθανασία Μουστάκα, Τζόγια), Θεοτοκά («Αλκιβιάδης»).

ΣΤΟ ΚΘΒΕ. Ο Κωστής Μιχαηλίδης μετεκλήθη και έκανε μια νέα, έξοχη και δημιουργική καριέρα στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος. Σκηνοθέτησε «Πλούτο», «Εκκλησιάζουσες», «Ορνιθες» και «Βατράχους» του Αριστοφάνη, «Φιλοκτήτη» και «Αντιγόνη» του Σοφοκλή, «Μήδεια» του Ευριπίδη με τη Βεργή, «Εμπορο της Βενετίας» του Σαίξπηρ, αλλά και κωμειδύλλιο και Ιψεν και Ξενόπουλο και Μπέρναρ Σω, Οστρόφσκι, Καμύ, αλλά και «Συρανό ντε Μπερζεράκ» του Ροστάν.

Κανένας άλλος σκηνοθέτης στον αιώνα που πέρασε, σε 25 περίπου χρόνια, δεν έχει σκηνοθετήσει τόσα κείμενα του αρχαίου, κλασικού, νεοκλασικού, μοντέρνου και του ηθογραφικού, ποιητικού και ρεαλιστικού ελληνικού δραματολογίου.

Αλλά ο Μιχαηλίδης ήταν κατεξοχήν δάσκαλος ηθοποιών. Η Δραματική Σχολή που ίδρυσε και δίδασκε με την τότε σύζυγό του Μαίρη Αρώνη παρήγαγε ηθοποιούς με γερά εφόδια, σεβασμό στα κείμενα και ποιότητα στο ύφος. Από τους αποφοίτους της Σχολής του θα αναφέρω μόνον τον Λευτέρη Βογιατζή!