Ο άυπνος ύπνος του Φραντς Κάφκα

Το μεγαλύτερο μέρος των Απάντων του Κάφκα είναι σχεδιάσματα κειμένων σε δύο και συχνά σε περισσότερες παραλλαγές και επικεφαλίδες, σύντομες ή εκτενείς δημιουργικές αναλαμπές, οι οποίες σε αρκετές περιπτώσεις εντάχθηκαν αποσπασματικά ή πλήρως ή ως απόηχος σε δημοσιευμένα έργα του. Στην περιφέρεια αυτής της συγγραφικής πρακτικής θα πρέπει να τοποθετήσουμε τα «Ημερολόγια» και τις αμέτρητες επιστολές του με αποδέκτες έμπιστους φίλους, στους οποίους εξιστορεί προσωπικές στιγμές και ανησυχίες, στις γυναίκες που αγάπησε (διατηρήθηκαν περίπου επτακόσιες επιστολές προς τη Φελίτσε Μπάουερ, την πρώτη αρραβωνιαστικιά του), στην αδελφή του Οτλα, σε γνωστούς, όπου το ύφος είναι ευγενικά απόμακρο.

Υψηλόβαθμο στέλεχος (Redaktor) στην Εταιρεία Ασφαλειών κατά των Εργατικών Ατυχημάτων για το Βασίλειο της Βοημίας, απευθύνεται σε συνεργάτες και στα διευθυντικά στελέχη με τεχνοκρατική ψυχρότητα, δηλαδή με λεπτομερή παράθεση επιχειρημάτων και αντεπιχειρημάτων προς υποστήριξη των θέσεών του και του συμφέροντος του εργοδότη. Η πολυσέλιδη αναφορά του στις 11 Δεκεμβρίου 1912 προς το Ανώτατο Διευθυντήριο της Εταιρείας, στην οποία είχε προσληφθεί το 1908, για την αύξηση των αποδοχών του με κριτήριο τον επαγγελματισμό του, είναι δείγμα αυτής της στάσης, η οποία δεν έχει τύχει προσοχής από τους μελετητές της προσωπικότητάς του και του έργου του, δηλαδή σε ποιον βαθμό η επαγγελματική «τεχνοκρατική» του αντίληψη αντανακλάται στη γραφή του. Η συγκεκριμένη αναφορά του στην ανώτατη βαθμίδα της ιεραρχίας θα εξυπηρετούσε αν διδασκόταν σε φοιτητές των Οικονομικών Σχολών και σε στελέχη του Μάνατζμεντ ως παράδειγμα τεκμηρίωσης και υποστήριξης ενός αιτήματος με λέξεις και αριθμούς που δεν επιδέχονται αμφισβήτηση.

Σε αυτή την ευρύτερη εικόνα θα προσθέσουμε ότι σε όλο το διαθέσιμο υλικό σχεδιασμάτων και επιστολών «επί έν τέταρτον του αιώνος», από το 1909 ώς τον Μάιο του 1924 (ο Κάφκα πέθανε στις 3 Ιουνίου 1924), δεν συναντάμε παρά μετρημένες στα δάχτυλα του ενός χεριού  λέξεις που σχετίζονται με τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ούτε σχόλια για γεγονότα που επηρέαζαν τη ζωή και την πολιτική εκείνων των χρόνων και του ιδίου. Περιορισμένα είναι ομοίως τα σχόλιά του για την κακή κατάσταση της υγείας του εξαιτίας της φυματίωσης που τον ταλαιπωρούσε και τον υποχρέωνε να απουσιάζει και να ζει περιόδους σανατορίου. Οσο για τις γυναίκες που πόθησε ή αυτοεξαπατήθηκε ότι αγάπησε ή φαντάστηκε ότι θα τον συντρόφευαν στον βίο του, οι αμφιταλαντεύσεις, οι δεσμεύσεις, οι υποσχέσεις, ήταν διαρκής παράγοντας ανησυχίας, που δεν έπαψε να εσωτερικεύεται και να τον ταράζει. Ο ανολοκλήρωτος «ερωτισμός» του Κάφκα είναι μια άλλη παράμετρος που δεν έχει αναλυθεί, αν και είναι ορατός στο έργο του ως επιθετική αποτυχία και αναβαλλόμενη αναμονή.

Θα πούμε πως ο Κάφκα ζούσε αλλού ή μάλλον ζούσε εντός του, σε ένα είδος θεληματικού όσο και εκ φύσεως αυτοεγκλεισμού, ο οποίος παρέμενε σε συνεχή εγρήγορση όχι για έξοδο από τα δεσμά του, αλλά για τη διαχείρισή τους. Ζούσε μάλιστα αυτή την κατάσταση με ιδιαίτερο τρόπο: τα «Ημερολόγιά» του έχουν χρονικά κενά όταν άρχιζε να γράφει κείμενα που δημοσιεύθηκαν ή που μορφοποιήθηκαν και παρέμειναν ημιτελή, λες και οι ημερήσιες καταγραφές ήταν πρόδρομοι του έργου και σημεία ή αφορμές εκκίνησης για κατοπινό έργο. Οσο για τις επιστολές, μία, δύο ή περισσότερες την ίδια μέρα, θα έλεγε κανείς πως ήταν ένα είδος παράκαμψης της αγωνίας ή μάλλον της ενοχής ότι δεν είχε δαπανήσει χρόνο για να γράψει. Αυτό φαίνεται να ισχύει, δεδομένου ότι ελάχιστες είναι οι επιστολές που υπογραμμίζουν ευχάριστες στιγμές, οι οποίες χάνονται γρήγορα σαν να πρόκειται για σύντομες παρενθέσεις. Ο πολύς Χάρολντ Μπλουμ σημειώνει πως ο Κάφκα δεν ήταν συγγραφέας πλήρους απασχόλησης όπως πολλοί σύγχρονοί του δημιουργοί στην παρηκμασμένη αλλά πνευματικά ανήσυχη Αυστροουγγαρία των Αψβούργων, ούτε βρέθηκε στο προσκήνιο της πνευματικής ζωής της Πράγας, όπου γεννήθηκε και έζησε. Ηταν, με άλλα λόγια, ένας δημιουργός εκτός της τότε «συγκυρίας», υπόλογος στις εξαρτήσεις του.

Η ανθολογία ονείρων

Ο Ιταλός Γκασπάρε Τζούντιτσε και ο Γερμανός Μίχαελ Μίλερ, για λογαριασμό του γερμανικού εκδοτικού οίκου Φίσερ από τον οποίο κυκλοφορεί το συνολικό έργο του Κάφκα στον κόσμο, ανθολόγησαν και δημοσίευσαν το 1993 από τα «Ημερολόγια» και τις επιστολές του συγγραφέα μια συλλογή ονείρων διακρίνοντας τρεις κατηγορίες – ύπνου και αγρύπνιας η πρώτη, όνειρα της νύχτας και της μέρας η δεύτερη, λογοτεχνικά όνειρα η τρίτη -, υπογραμμίζοντας με αναλυτικά πραγματολογικά δεδομένα τη στενή συνάφεια ονείρου και γραφής, οπότε η συγκεκριμένη συλλογή διαβάζεται ως ένας ακόμη τόμος διηγημάτων. Αξιοπαρατήρητο είναι πως η εξιστόρηση των ονείρων αποσπάται από τα εκάστοτε συμφραζόμενα στα «Ημερολόγια» και στις επιστολές, έτσι που αντί να μετριάζονται, όπως αναφέρεται στην εισαγωγή της παρούσας ελληνικής έκδοσης, οι συχνά βασανιστικές και σχεδόν πάντοτε αλλόκοτες και ανησυχητικές ονειρικές εικόνες από το κείμενο της υπόλοιπης καταγραφής που περικλείει τα όνειρα, προσφέρονται στον αναγνώστη διάχυτες και ανοίκειες. Την ίδια στιγμή, οι θεματικές προσεγγίσεις και πολλά από τα σωματικά χαρακτηριστικά των προσώπων στο αφηγηματικό έργο του Κάφκα αποτελούν αντανακλάσεις της ροής των ονείρων, σχηματοποιώντας έναν «λογοτεχνικό κρίκο που συνδέει τα γεγονότα της καθημερινότητας του Κάφκα και το ονειρικό του φαντασιακό». Με απλά λόγια, ο Κάφκα δεν νοείται ως δημιουργός δίχως να είναι αποδεκτός ως ο βοσκός του κοπαδιού των ονείρων του, που τα μπάζει στη στρούγκα του και τα βγάζει με τον καιρό τόσο για να τα βοσκήσει όσο και για να τα θυσιάσει, όταν θα έχουν πάρει βάρος και θα τα έχει ζυγιάσει η σκέψη του.

Αυτή η διαδικασία είναι βασανιστική: δεν είναι ο ύπνος που φέρνει τα όνειρα, είναι εκείνη η αϋπνία, από την οποία έπασχε ο Κάφκα, ο άυπνος ύπνος που ταλαιπωρεί ασταμάτητα, προβάλλοντας ανατροπές της καθημερινότητας, δηλαδή μόνιμες απώλειες ησυχίας και σχόλης, την αναπότρεπτη εγρήγορση για τη συμβίωση με αυτή την αδιέξοδη κατάσταση, που καταλήγει να είναι εξουθενωτική άσκηση ζωής. Υπάρχει κάτι αφύσικα φυσικό σε αυτή την ανθολογία, τόσο καλά υπομνηματισμένη, σε βαθμό που διαφαίνεται η υποψία ότι το «καφκικό» με το οποίο έχουμε μάθει να πλησιάζουμε τον συγγραφέα δεν είναι άλλο από καθήλωση στην υποταγή, από την ενοχή ότι οι δυνάμεις του ανθρώπου κλονίζονται σε τέτοιον διαρκή αγώνα και εκμηδενίζονται. Εν τέλει δεν είναι οι ορατές και αόρατες Αρχές που επιτηρούν και καταδικάζουν, αλλά ο κοινός άνθρωπος που αυτομεταμορφώνεται, αυτοκαταδικάζεται και μένει έξω από τον πύργο της εξουσίας, ένας θλιβερός χωρομέτρης. Οι Αρχές είναι το «μέσον», ο άνθρωπος το «μήνυμα».

Franz Kafka
Ονειρα
Μτφ. Αλεξάνδρα Ρασιδάκη
Εκδ. Αγρα, 2020, σελ. 144
Τιμή 13,50 ευρώ