Η αέναη απόδραση της γραφής

Το βιβλίο της Ολγκα Τοκάρτσουκ (γεν. 1962) είναι το δεύτερο που κυκλοφορεί στη χώρα μας, μετά «Το Αρχέγονο και άλλοι καιροί» (επίσης από τις εκδόσεις Καστανιώτη, σε μετάφραση Αλεξάνδρας Ιωαννίδου), για το οποίο έχουμε γράψει εκτεταμένα από αυτές τις στήλες. Η αγγλική του αργοπορημένη μετάφραση, υπό τον τίτλο «Flights», κέρδισε το Διεθνές Μπούκερ το 2018, έντεκα ολόκληρα χρόνια μετά την πρώτη έκδοση του βιβλίου στα πολωνικά, προαναγγέλλοντας κατά κάποιον τρόπο την απονομή σε αυτήν του Νομπέλ τον αμέσως επόμενο χρόνο.

Πέραν της
ειδολογικής κατάταξης

Μυθιστόρημα είναι δύσκολο να το ονομάσεις ούτε άλλωστε νουβέλα (ες) ή συλλογή διηγημάτων (αν και εμπεριέχει μεταξύ άλλων υποειδών επτά ή οκτώ ανεξάρτητα ρέοντα τριτοπρόσωπα κεφάλαια εν είδει διηγήματος). Τότε τι; Φιλοσοφικό δοκίμιο για τον σύγχρονο κόσμο και τη μαζική δημιουργία χαρωπών ιπταμένων νομάδων; Πραγματεία για τη λατρεία του νευρωτικού ταξιδιού του στυλ «αεροδρόμιο να ‘ναι κι ό,τι να ‘ναι»; Ανθρωπολογική προσέγγιση της φυγής; Κοινωνιολογία της ταξιδιωτικής καθημερινότητας; Ναρκισσιστική πνευματώδη αυτοβιογραφία; Ολα αυτά και πολλά άλλα (επινοημένα ή πραγματικά) που εν τέλει συνιστούν αυτό που θα ονομάζαμε βινιέτες. Πάντως, ο πολωνικός τίτλος-κλειδί για την κατανόηση του περιεχομένου του βιβλίου (Bieguni) υποδηλώνει μια σλαβική παλαιοχριστιανική σέχτα που πρεσβεύει τη διαρκή κίνηση του ανθρώπου ως μοναδικό τρόπο διαφυγής από το Κακό ή ακριβέστερα από τον Αντίχριστο. Είναι μάλιστα κάπου στα μισά του βιβλίου, στο ομότιτλο υποκεφάλαιο («Πλάνητες») που διατυπώνεται μια παρόμοια διακήρυξη αρχών από μια άστεγη ζητιάνα στη σύγχρονη Ρωσία, σε ένα κράμα εγκοσμιότητας και μυστικισμού, χαρακτηριστικό της συγγραφέως.

Ο τρόπος γραφής παραπέμπει σε σπαράγματα σημειωμάτων που η Τοκάρτσουκ υποδηλώνει διά στόματος της αφηγηματικής περσόνας της ότι τα γράφει σε ταξί και μπάνια ξενοδοχείων, σε μια εκδρομή ή σε ένα συνέδριο, σε σημειωματάρια, κόλλες αναφοράς ή ακόμα και σε χαρτομάντιλα. Ποια είναι όμως η συνέχεια των κειμένων αυτών; Απλούστατα, η ευφυής συγκόλλησή τους στο όνομα της ανάμειξης των λογοτεχνικών ειδών. Η κατάργηση των στεγανών της γραφής είναι ήδη ένα κεντρικό ζήτημα στη σύγχρονη λογοτεχνική παραγωγή, ενισχυμένο από την αποσπασματική δημοκρατικότητα του Διαδικτύου. Αν ωστόσο το βιβλίο έχει ένα κεντρικό θέμα, αυτό κατά τη γνώμη μου είναι η πολλαπλώς ταλαιπωρημένη έννοια της παγκοσμιοποίησης.

Η συγγραφέας και αφηγήτρια κινείται (μετά την κατάψυξη των δεκαετιών του σοσιαλισμού) σε ποικίλους προορισμούς, περιγράφει και σχολιάζει πνευματωδώς. Τι ακριβώς; Οχι τόσο το τοπίο, τις πόλεις και τους ανθρώπους, όπως θα έκανε μια κλασικότερη ταξιδιωτική αφήγηση, όσο τις μεταξύ τους σχέσεις και προϋποθέσεις πραγμάτωσης της φυγής. Η όρεξή της να καταβροχθίσει τον κόσμο είναι αστείρευτη, καθώς καταγράφει με υψηλή ικανότητα απορρόφησης την ψυχολογία των αεροδρομίων, τις ανθρώπινες ροές, τις συνομιλίες μεταξύ συνταξιδιωτών ποικίλων προελεύσεων, τις διατροφικές λεπτομέρειες, την προετοιμασία του ταξιδιού, εν τέλει τη συγκρότηση μιας διεθνούς φυλής (τουλάχιστον για όσο διαρκεί η πτήση). Εχουν σημασία οι ίδιοι οι προορισμοί; Συχνά όχι. Μοιάζει σαν υπόρρητα να θεωρείται δεδομένο ότι ο άνθρωπος, ως είδος, έχει μια υπαρξιακή ανάγκη για μετακίνηση: για δουλειές, για συνέδρια, για διακοπές, για απλή περιπλάνηση, για να ξεφύγει από τη μονοτονία του σπιτιού και της οικογένειας, για να αποδράσει από τα φαντάσματά του. Με τρένο και με πλοίο, με τα πόδια και αεροπορικώς, με το μετρό ή τη βοϊδάμαξα, εργαζόμενοι, αυτοκράτορες, προσκυνητές, θαλασσόλυκοι, ακόμα και απλοί προλετάριοι μετακινούνται, φεύγουν, αποδρούν και κάποτε επιστρέφουν, καταναλώνοντας σε ένα πυκνό δίκτυο ροών κάθε σπιθαμή του πλανήτη.

Δομές και διαδικασίες

Πώς πραγματώνεται η πιο πάνω κεντρική στόχευση του βιβλίου; Με κοντά εκατόν είκοσι, αν τα μέτρησα σωστά (γιατί δεν υπάρχουν αριθμημένα περιεχόμενα), συνεχόμενα αποσπασματικά, άνισα κεφάλαια (από τρεις αράδες έως τριάντα σελίδες) που άλλοτε διαλέγονται με τον «κόσμο όπως είναι», άλλοτε αφηγούνται προσωπικές ιστορίες, ιστορικά περιστατικά και μυθοποιημένα συμβάντα της καθημερινότητας. Αυτά τα τελευταία είναι και τα καλύτερα κομμάτια του βιβλίου. Ενα ζευγάρι πάει διακοπές σε ένα κροατικό νησί της Αδριατικής και εκεί εντελώς αιφνίδια η γυναίκα εξαφανίζεται για ένα ολόκληρο τριήμερο μαζί με τον τρίχρονο γιο τους αφήνοντας τον αγωνιούντα σύζυγο και τις Αρχές να τους αναζητούν. Οι προκύπτουσες εφιαλτικές φαντασιώσεις του άντρα συνιστούν τον κορμό της αφήγησης. Στο καλύτερο ίσως αφήγημα του βιβλίου, ένας ναυτικός, πρώην αποδράσας από το Ανατολικό Μπλοκ, περνάει διάφορες θαλασσινές περιπέτειες με οδηγό τον Μόμπι Ντικ του Μέλβιλ, για να ριζώσει ύστερα από χρόνια σε ένα πολιτισμένο σκανδιναβικό νησί. Ωστόσο η ρουτινιάρικη πλέον δουλειά του σε ένα τοπικό φέρι μπόουτ δεν τον ικανοποιεί, οπότε μια μέρα οδηγεί το πλεούμενο μαζί με επιβάτες και αυτοκίνητα στον ανοιχτό ωκεανό. Αλλού, ένας φιλόδοξος γερμανός ανατόμος αρνείται να υποκύψει στις σεξουαλικές προτάσεις της μεσήλικης χήρας ενός μεγάλου ερευνητή του τομέα του, με αποτέλεσμα να θυσιάσει έτσι την πρόσβαση στα ανεκτίμητα αρχεία του θανόντος. Σε ένα δίδυμο μάλιστα κεφάλαιο οδηγούμαστε πίσω στη Φλάνδρα του 17ου αιώνα με το επιστημονικό πάθος που κυριαρχεί για τα ζητήματα της ανατομίας του ανθρώπινου σώματος να διέπει τη ζωή του Φίλιππου Φερχέγεν, του ανθρώπου που ανέτμησε και ταρίχευσε το κομμένο του πόδι και ανακάλυψε τον αχίλλειο τένοντα. Κάπου αλλού, ένας κακομαθημένος, παντελώς ανίκανος σουλτάνος εξαναγκάζεται σε εξορία λόγω μιας εσωτερικής εξέγερσης. Πίσω στον σύγχρονο κόσμο, μια γυναίκα παρατάει την οικογένεια και το άρρωστο παιδί της για να περιπλανηθεί επί μέρες ως άστεγη στο μετρό της Μόσχας και να εξαναγκαστεί σε επιστροφή κατ’ οίκον μόνο από την αστυνομία. Μια άλλη γυναίκα, βιολόγος και οικολόγος, επιστρέφει από τη Νέα Ζηλανδία, όπου έχει μετοικήσει, πίσω στην Πολωνία ύστερα από δεκαετίες απουσίας, απλώς και μόνο για να βοηθήσει τον κατάκοιτο εφηβικό της έρωτα στην ποθούμενη ευθανασία. Τέλος, ένας παθιασμένος με την Ελλάδα σύγχρονος 80χρονος αρχαιολόγος πεθαίνει επί του πεδίου στη διάρκεια μιας από τις πολλές κρουαζιέρες του μετά διαλέξεων στα ελληνικά νησιά. Αυτές οι αυτόνομες, αποκλίνουσες ιστορίες συμποσούν τον μισό περίπου όγκο του βιβλίου.

Στοχασμοί {LF}και βινιέτες

Ο μισός όγκος του βιβλίου είναι οι μικρές ή λιγότερο μικρές βινιέτες που διασπείρονται περίπου τυχαία στο σώμα του: ο στοχασμός για τον χώρο και τον χρόνο, για την έννοια της νησιωτικότητας, για πλευρικές όψεις του ταξιδιού, για το έπαθλο της συσσώρευσης εντυπώσεων, για τους σύγχρονους ναούς του παγκοσμιοποιουμένου πλανήτη όπου διασταυρώνονται ζωές, υψηλή τεχνολογία, νευρώσεις, επιθυμίες, επιβατοχιλιόμετρα, μύκητες και ιοί, είναι κυρίαρχος εδώ. Επίσης έχουμε πληροφορίες για συγκεκριμένα ιστορικά στιγμιότυπα, με ιδιαίτερη έμφαση στη μανία παρελθουσών εποχών για Θαυματοφυλάκια και Τερατοφυλάκια – για την επίδειξη δηλαδή, ως αγνό θέαμα εν είδει θρίλερ ποικίλων παρεκκλίσεων της βιολογίας από τα ειωθότα. Στο πλαίσιο αυτό περιγράφεται λ.χ. η ταρίχευση του πτώματος ενός αυστριακού διπλωμάτη που τυχαίνει ωστόσο να είναι αφρικανικής καταγωγής και ως εκ τούτου γίνεται… αξιοθέατο στερούμενο του δικαιώματος της ταφής. Ή η μεταφορά της καρδιάς του νεκρού Σοπέν στη Βαρσοβία από την αδελφή του. Επίσης, προεξάρχουσα θέση στα κεφάλαια αυτά του βιβλίου έχουν οι εξομολογήσεις πρόθυμων συνταξιδιωτών που πιστεύουν ότι οι ζωές τους, αφηγημένες εν είδει αυτοψυχανάλυσης σε έναν τυχαίο αποδέκτη που τυχαίνει να κάθεται στη διπλανή τους θέση, π.χ. στο αεροπλάνο, βγάζουν ζουμί και οδηγούν σε κάποια συμπεράσματα για την ανθρώπινη μοίρα.

Τα αποσπάσματα αυτά θυμίζουν από δομική σκοπιά, σε πιο συνεκτική και στοχαστική ωστόσο μορφή, τις συνήθως φλύαρες, ναρκισσιστικές εξομολογήσεις/ εξιστορήσεις δεκάδων συνταξιδιωτών της Καναδέζας Ρέιτσελ Κασκ στην πρόσφατη αυτοβιογραφική ενδοσκοπική τριλογία της («Περίγραμμα» – «Μετάβαση» – «Κύδος», 2019) που κυκλοφόρησε από τον Δαρδανό/ Gutenberg σε μετάφραση Αθηνάς Δημητριάδου. Υπάρχουν και άλλοι απόηχοι, ευκρινείς στο σώμα του κειμένου, λ.χ. του Γ. Γκ. Ζέμπαλντ, του Λάζλο Κρασναχορκάι ή και του Ντανίλο Κις. Πείθουν ότι υπάρχει ένα κυρίαρχο σώμα αναζητήσεων στη νέα ευρωπαϊκή λογοτεχνία που αναζητεί απλώς τον τίτλο του, αναβαπτίζοντας το μυθιστόρημα στα νερά της δοκιμιακής γραφής. Αναμφίβολα πρόκειται για μια απόπειρα της Τοκάρτσουκ να αποδώσει την οργανική ενότητα του πλανήτη και της ιστορίας του, τις συνδέσεις και τις εξωτερικές επιβαρύνσεις των πράξεών μας, την εναρμόνιση των κακοφωνιών μας, εν τέλει τη χαρωπή γνώση την προερχόμενη από τον νομαδικό βίο. Η φαινομενική ανεμελιά και η συνειδητή αταξία με την οποία χειρίζεται ένα τόσο πολυσθενές υλικό, σε κάνει να αναρωτηθείς κάποια στιγμή μήπως τελικά το αναπόδραστο μέλλον της λογοτεχνίας βρίσκεται στις αποσπασματικές αναρτήσεις του Facebook και στις ευκολίες του copy-paste. Και καλά η Τοκάρτσουκ που ξέρει καλά τα κόλπα της γραφής, παράγοντας αναγνωστική απόλαυση – το πώς θα γλιτώσουμε όμως από τους υπόλοιπους είναι ένα ζήτημα.

Ολγκα Τοκάρτσουκ
Πλάνητες
Μτφ. Αλεξάνδρα Ιωαννίδου
Εκδ. Καστανιώτης, σελ. 465, 2020
Τιμή 20 ευρώ