Οχι «300», αλλά «Τρεις»

Βρισκόμαστε στο 364 π.Χ. (έναν αιώνα μετά τη Μάχη των Θερμοπυλών). Τριακόσιοι σπαρτιάτες, μέλη της στρατιωτικής ελίτ, καταδιώκουν τρεις είλωτες: τον Τέρπανδρο, τον Κλάρο και τη Δαμάρτα. Επικεφαλής του σώματος είναι ο νεαρός βασιλιάς Κλεομένης Β’ από τον οίκο των Αγιαδών, ο οποίος βασιλεύει στην αρχαία Σπάρτη, εναλλάξ με εκείνον τον Ευρυποντιδών. Είναι όλοι χαρακτήρες και μάλιστα ολοκληρωμένοι στο graphic novel «Τρεις» του Kieron Gillen, με την εικονογράφηση των Ryan Kelly και Jordie Bellaire, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Jemma Press (2019, μετάφραση Μπέλλα Σπυροπούλου).

Με σαφή αναφορά στους «300» του Φρανκ Μίλερ, ο Gillen ανατρέπει τις διαδεδομένες αναπαραστάσεις της σπαρτιατικής ιστορίας. «Οι περισσότερες σκηνές βίας δεν απεικονίζουν τον σπαρτιατικό στρατό σε ηρωικές μάχες με εξωτερικούς εχθρούς, αλλά την καταστολή των δούλων, που ήταν γνωστοί ως είλωτες» γράφει η Lynn Fotheringham στο «Contexts of violence in comics» (Routledge, 2020) και τη θετική αποτίμησή της για το κόμικ. «Η πρώτη κίνηση του Gillen στην προσπάθειά του να αποδώσει ακριβοδίκαια τις ιστορικές συνθήκες είναι να ενσωματώσει τους είλωτες μέσα στην ιστορία που αφηγείται».

Η «ΦΩΝΗ» ΤΩΝ ΕΙΛΩΤΩΝ. Και πάλι, όμως, ο δημιουργός εισάγει τη «φωνή» των ειλώτων όχι για να δαιμονοποιήσει τους Σπαρτιάτες, τουλάχιστον με τον τρόπο που ο Μίλερ δεν απέφυγε στο «300» για τους Πέρσες. Ούτε να παρουσιάσει δυνάστες που κυνηγούν θύματα της Ιστορίας. Προσπαθεί να αναδείξει διαφορετικές και αντιφατικές όψεις της σπαρτιατικής κοινωνίας, πέρα από το κυρίαρχο παράδειγμα της στρατιωτικής διάρθρωσης, τη σχέση αφέντη και δούλου. Δεν είναι τυχαίο ότι στις 20 τελευταίες σελίδες του τόμου οι δημιουργοί έχουν συγκεντρώσει πραγματολογικά στοιχεία για να αναδείξουν τη διάσταση της «ιστορικότητας» μέσα σε ένα έργο μυθοπλασίας. «Το πλάνο μου για το “Τρεις” δεν ήταν να μπήξω το μαχαίρι στη Σπάρτη (σ.σ.: ίσως εδώ θα ήταν καλύτερη μια απόδοση «να χτυπήσω πισώπλατα»). Αν θέλω βέβαια να είμαι απόλυτα ειλικρινής, η αρχική μου πρόθεση έκρυβε έναν θυμό. Ωστόσο, από τη στιγμή που ξεκίνησα την έρευνα, άλλαξα γνώμη. Ηθελα να παρουσιάσω τη Σπάρτη με όλες τις πολυπλοκότητές της. Σε γενικές γραμμές, όλη την πολιτική του πράγματος. Γι’ αυτό ο Κλεομένης έγινε πιο σημαντικός στο σενάριο…».

Κατά την εξέλιξη της πλοκής οι τρεις είλωτες, οι μόνοι που αντιστέκονται σε μια έφοδο του σπαρτιάτη εφόρου Ερυτου, απομακρύνονται προς τη Μεσσηνία. Θα παγιδευτούν τελικά σε ένα στενό πέρασμα βουνού, όπου θα βρουν απέναντί τους τούς 300 (σε μια εμφανή αντιστροφή των Θερμοπυλών). Η κατάληξη επιφυλάσσει τις ανατροπές που υπόσχεται η μεγάλη Ιστορία. «Η υποχρέωση του συγγραφέα απέναντι στην ιστορική ακρίβεια – όπου αυτό είναι εφικτό – που συγκρούεται με τις προσδοκίες των αναγνωστών για τη μυθοπλασία, η αναπαράσταση της παραδοξότητας του παρελθόντος και η δημιουργία μιας εικόνας κατανοητής για το παρόν ευνοούν τη διανοητική συμμετοχή του αναγνώστη» γράφει αλλού η Fotheringham.

Το ξεχωριστά ενδιαφέρον είναι ότι η μετάφραση του graphic novel έγινε με τη συνεισφορά του Κέντρου Σπαρτιατικών και Πελοποννησιακών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Νότιγχαμ. Το τελευταίο τρέχει μια σειρά από ερευνητικά πρότζεκτ. Ειδικά την περίοδο της καραντίνας διοργάνωσε μια σειρά από webinars με τίτλο «Sparta Live!» (https://www.nottingham.ac.uk/csps/sparta-live.aspx, κάθε Πέμπτη στης 19.00), σε συνεργασία με τον δήμαρχο Σπάρτης Πέτρο Δούκα.  Ο διευθυντής του, εξάλλου, Στίβεν Χόντκινσον, που διερευνά τη θεματική «Σπάρτη και πόλεμος», υπήρξε ο ιστορικός σύμβουλος των δημιουργών του «Τρεις», ενώ σχόλια και απαντήσεις του περιλαμβάνονται στο παράρτημα. Τις διευκρινίσεις του καθηγητή Κλασικών Σπουδών αναζητήσαμε και εμείς για την παρουσίαση του κόμικ.

Γιατί η αφήγηση για την αρχαία Σπάρτη, σε σχέση με την Αθήνα, ήταν ταμπού στη μεταπολεμική Ευρώπη; Πότε ξεκίνησε η εξέλιξη των Σπαρτιατικών Σπουδών;

Το ταμπού εξηγείται επειδή το Τρίτο Ράιχ ανήγαγε τους Σπαρτιάτες σε φυλετικούς προγόνους του και χρησιμοποίησε μοτίβα της σπαρτιατικής ζωής ως πρότυπα της δικής του πολιτικής. Με τον τρόπο αυτό, οι Ναζί παραχάραξαν πολλές αυθεντικές όψεις της ιστορικής Σπάρτης. Μέχρι το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου η Σπάρτη είχε συνδεθεί στο μυαλό πολλών με τα δεινά που επέφερε ο ναζισμός. Σε χώρες που είχαν υποφέρει από τη γερμανική Κατοχή οι πολίτες δεν θα ενδιαφέρονταν ποτέ να σπουδάσουν το αντικείμενο. Στη δυτική Γερμανία η Σπάρτη ήταν ταυτισμένη με το πρόσφατο παρελθόν του Κακού, από το οποίο οι φιλελεύθεροι μελετητές προσπαθούσαν να «αποδράσουν».  Αλλά και όσοι από αυτούς είχαν βοηθήσει τους Ναζί δεν ήθελαν να θυμίσουν στους ανθρώπους το παρελθόν τους ως «συμπαθούντων» σπουδάζοντας για τη Σπάρτη. Η εξαίρεση σ’ αυτό το ταμπού ήταν η Βρετανία και η Κοινοπολιτεία, όπως ο Καναδάς και η Αυστραλία, που δεν έζησαν την Κατοχή. Υπήρχε μάλιστα μια μακρά βρετανική παράδοση μελέτης της σπαρτιατικής Ιστορίας, που φτάνει πίσω ως τις ανασκαφές στην πόλη από τη Βρετανική Σχολή Αθηνών, στις αρχές του 1900. Παρά το μικρό διάλειμμα, μετά τον Β’ Παγκόσμιο,  οι σπουδές στον αγγλόφωνο κόσμο επανήλθαν δυναμικά στη δεκαετία του 1950 και, κυρίως, σε εκείνη του 1960. Αυτό οδήγησε στο ισχυρό momentum τη δεκαετία του 1970 με το έργο του Πολ Κάρτλιτζ, που εκτείνεται με έναν τρόπο ως το έργο του Αντον Πάουελ, στη δεκαετία του 1980, και το δικό μου. Από την επόμενη δεκαετία υπάρχει μια διεθνής αναγέννηση των Σπουδών, με βασικό ερέθισμα τις συναντήσεις του Διεθνούς Σεμιναρίου για τη Σπάρτη, το οποίο οργανώνουμε μαζί με τον Πάουελ.

Μιλάμε πιο ανοιχτά για έναν «αθηναϊκό πολιτισμό» και πιο συγκρατημένα για τη σπαρτιατική κουλτούρα. Πού οφείλεται αυτός ο δισταγμός;

Στο γεγονός ότι διαθέτουμε πολύ λίγες γραπτές πηγές από την αρχαία Σπάρτη: μόλις λίγες επιγραφές και καθόλου συγγραφείς της κλασικής περιόδου. Ετσι, η γνώση μας προέρχεται κυρίως από εξωτερικούς σχολιαστές – και μάλιστα από τον μεγάλο αντίζηλο: την Αθήνα. Και όσοι δεν είναι Αθηναίοι έγραψαν πολλούς αιώνες αργότερα, όπως ο Πλούταρχος. Οταν εγώ ξεκίνησα να σπουδάζω Ιστορία, στις αρχές της δεκαετίας του 1970, παρατηρούσα ότι ήταν μια ενδιαφέρουσα κοινωνία, που μας απασχολούσε 2.500 χρόνια μετά, αλλά τα έργα των πανεπιστημιακών ιστορικών διακρίνονταν για την υπεραπλούστευση σε σύγκριση με εκείνα για την Αθήνα και άλλες κοινωνίες της ευρωπαϊκής Ιστορίας. Για μένα το ερέθισμα ήταν να καταφέρω μια βαθύτερη κατανόηση αυτού που ήταν πραγματικά η Σπάρτη.

Το κόμικ «Τρεις» αξιοποιεί μια ιδέα του ανθρωπολόγου Eric Wolf για τους λαούς «χωρίς Ιστορία». Και εσείς το εξειδικεύετε στους είλωτες. Γιατί;

Πρώτον, επειδή δεν έχουμε καλή γνώση για το ποιοι ήταν πριν τους υποδουλώσουν οι Σπαρτιάτες. Αυτό το έλλειμμα είναι απόλυτο στην περίπτωση των ειλώτων της Λακωνίας:  δεν γνωρίζουμε ούτε καν τη διαδικασία με την οποία έγιναν δούλοι (ακόμη και οι ύστεροι αρχαίοι ιστορικοί εικασίες κάνουν). Κάποιες σύντομες περιγραφές για τους είλωτες της Μεσσηνίας έχουμε από τον σπαρτιάτη ποιητή Τυρταίο, του 7ου αιώνα π.Χ., ο οποίος αναφέρει την κατάκτηση εδαφών και την υποδούλωση ντόπιων στις κατακτημένες περιοχές. Αλλά δεν διαθέτουμε ιστορικά δεδομένα για τις ζωές ή την κοινωνία αυτών των λαών πριν από την κατάκτησή τους. Η περιγραφή της Μεσσηνίας από τον Παυσανία, εξάλλου, στο «Ελλάδος περιήγησις» γίνεται 800 χρόνια αργότερα και στο μεγαλύτερο μέρος είναι επινοημένη, καθώς βασίζεται σε μια ψευδο-ιστορία που οι ίδιοι οι Μεσσήνιοι κατασκεύασαν μετά την απελευθέρωσή τους και τη δημιουργία της νέας πόλης το 369 π.Χ. Δεύτερον, επειδή δεν μπορείς να γράψεις την Ιστορία των ειλώτων κατά την περίοδο της δουλείας τους. Αναφέρονται περιστασιακά από αρχαίους συγγραφείς, το κύριο ενδιαφέρον των οποίων είναι οι Σπαρτιάτες. Εδώ είναι είτε υπηρέτες των Σπαρτιατών ή ταραχοποιοί που προκαλούν προβλήματα. Προφανώς και δεν μπορούμε να γράψουμε μια συνεκτική Ιστορία με αυτά τα θραύσματα. Δεν έχουμε πληροφορίες για το πού ζούσαν, πώς ήταν η καθημερινότητά τους, οι οικογένειες, οι κοινότητές τους. Και, τρίτον, δεν έχουμε πηγές από τους ίδιους τους είλωτες – σε αντίθεση, για παράδειγμα, με τους σκλάβους ή τους πρώην σκλάβους στις ΗΠΑ.

Ποια άλλα προγράμματα τρέχετε αυτή την περίοδο στο Κέντρο Σπαρτιατικών και Πελοποννησιακών Σπουδών;

Η δρ Χρυσάνθη Γάλλου ετοιμάζει ένα πρότζεκτ ερευνώντας τα αρχαία ιερά της Σπάρτης. Ο δρ Philip Davies θα εκδώσει μία μονογραφία για το «Κράτος και τους θεσμούς της σπαρτιατικής κοινωνίας», καθώς και ένα βιβλίο για τον «Πλούταρχο και τη Σπάρτη». Ο καθηγητής William Cavanagh είναι επικεφαλής στο ερευνητικό πρόγραμμα του Κουφόβουνου, έναν μεγάλο προϊστορικό οικισμό, νότια της Σπάρτης, η ανασκαφή του οποίου έχει αποκαλύψει σημαντικά κειμήλια από τη Μέση και Υστερη Νεολιθική περίοδο, την Πρώιμη και Μέση Εποχή του Χαλκού (περ. 5800 – 1700 π.Χ).