Ημέρα Ελευθερίας – και Ελπίδας

«Οι κάτοικοι του Τέξας ενημερώνονται ότι, σύμφωνα με μία προκήρυξη της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών, όλοι οι δούλοι είναι ελεύθεροι. Αυτό περιλαμβάνει μία απόλυτη ισότητα ατομικών δικαιωμάτων και δικαιωμάτων ιδιοκτησίας ανάμεσα σε πρώην αφέντες και δούλους, και η μέχρι σήμερα σχέση τους γίνεται σχέση εργοδότη και αμειβόμενου εργάτη. Οι απελεύθεροι καλούνται να παραμείνουν ήσυχα στις σημερινές τους κατοικίες και να εργασθούν έναντι αμοιβής. Ενημερώνονται πως δεν θα τους επιτραπεί να επαιτούν στα στρατιωτικά φυλάκια, ούτε θα γίνουν ανεκτά φαινόμενα οκνηρίας τους είτε εδώ είτε αλλού».

Η Οπαλ Λι ήταν 12 χρόνων το 1939, όταν ένας όχλος έβαλε φωτιά στο σπίτι της οικογένειάς της στο Φορτ Ουόρθ του Τέξας. «Η μητέρα μου είχε πέσει και είχε χτυπήσει σε ένα δημόσιο λεωφορείο, και πήρε ένα μικρό χρηματικό ποσό που χρησιμοποίησε ώστε να αγοράσει ένα σπίτι» θυμάται μιλώντας στο National Geographic. «Θεώρησαν, υποθέτω, πως δεν το αξίζαμε». Ο πατέρας της, ο Οτις Φλέικ, άρπαξε την καραμπίνα του ώστε να προστατεύσει τη σύζυγό του, τη Μάτι, και τα τρία παιδιά τους από το οργισμένο πλήθος. Οταν έφτασαν όμως οι σερίφηδες, του είπαν πως αν πυροβολούσε, θα άφηναν τον όχλο ελεύθερο. Ο Οτις Φλέικ και η οικογένειά του, λοιπόν, έφυγαν και δεν κοίταξαν ποτέ πίσω.

Αλλά όπως τόσοι και τόσοι Αφροαμερικανοί πριν και μετά από αυτήν, η Οπαλ Λι δεν άφησε την εμπειρία αυτή να τη λυγίσει. Αφού παντρεύτηκε, στα 16 της, και έκανε τέσσερα παιδιά, σπούδασε, πήρε πτυχίο πανεπιστημίου, και έγινε δασκάλα, κοινωνική λειτουργός, συντονίστρια τράπεζας τροφίμων και ένας ιδιαίτερα αγαπητός στυλοβάτης της κοινότητας του Φορτ Ουόρθ – 93 χρόνων σήμερα, ακόμα διανέμει γεύματα σε ηλικιωμένους και άπορους κατοίκους. Και όσο τη βαστούν τα πόδια της, σκοπεύει να συνεχίσει την εκστρατεία που κάνει εδώ και χρόνια ώστε να ανακηρυχθεί η 19η Ιουνίου, η «Juneteenth», εθνική εορτή στις ΗΠΑ.

Σαν σήμερα πριν από 155 χρόνια, στις 19 Ιουνίου του 1865, μόλις δύο μήνες μετά την πτώση του Νότου και το τέλος του αμερικανικού Εμφυλίου, ο στρατηγός Γκόρντον Γκρέιντζερ, επικεφαλής μιας ομάδας 2.000 στρατιωτών της Ενωσης που είχαν μόλις φτάσει στο Γκάλβεστον του Τέξας, διάβασε από το μπαλκόνι της ιστορικής Ashton Villa της πόλης τη Διακήρυξη Χειραφέτησης που είχε υπογράψει ο πρόεδρος Αβραάμ Λίνκολν την 1η Ιανουαρίου του 1863 – από αυτή την ομιλία του είναι το παραπάνω απόσπασμα. Και ναι, είχαν χρειαστεί δυόμισι χρόνια προκειμένου να φτάσουν τα νέα της ελευθερίας στους περίπου 250.000 σκλάβους που ζούσαν τότε στο Τέξας – πολλοί γαιοκτήμονες και άλλοι ιδιοκτήτες σκλάβων είχαν μεταναστεύσει εκεί από ανατολικές πολιτείες ώστε να γλιτώσουν τις μάχες του Εμφυλίου, και πολλοί είχαν πάρει μαζί τους δούλους. Αλλά η Διακήρυξη Χειραφέτησης δεν ήταν παρά ένα πρώτο βήμα. Οπως λέει χαρακτηριστικά η Μέρι Ελιοτ, έφορος στο Εθνικό Μουσείο Αφροαμερικανικής Ιστορίας και Κουλτούρας Σμιθσόνιαν της Ουάσιγκτον, «η ελευθερία δεν ήρθε για όλους, ούτε καν στις 19 Ιουνίου. Η Διακήρυξη είχε εφαρμογή μόνο στη Συνομοσπονδία, πολιτείες λοιπόν όπως το Μέριλαντ δεν εγκατέλειψαν τη δουλεία. Χρειάστηκε η 13η Τροπολογία του Συντάγματος, τον Δεκέμβριο του 1865, για να τερματιστεί πανεθνικά».

Η «Juneteenth» δεν παύει να είναι μια ημερομηνία – σταθμός στην αμερικανική Ιστορία: οι πρώτοι εορτασμοί οργανώθηκαν από το Γραφείο Απελεύθερων, μία κυβερνητική υπηρεσία που συγκροτήθηκε το 1867 προκειμένου να προσφέρει στήριξη στους νεοαπελευθερωθέντες σκλάβους και επεκτάθηκαν καθώς αυτοί μετανάστευαν προς Βορρά και Δύση. Οπως κάθε 19η Ιουνίου, έτσι και σήμερα, η Οπαλ Λι, που έχει συγγράψει και ένα παιδικό βιβλίο για την Juneteenth, θα είναι η Γκραν Νταμ των εορτασμών στο Φορτ Ουόρθ – που θα πραγματοποιηθούν, ένεκα κορωνοϊού, με τήρηση των αποστάσεων και χρήση μάσκας. Οι παππούδες της γεννήθηκαν σκλάβοι. Τα 15 δισέγγονά της μεγαλώνουν σε μία Αμερική με βαθιά ριζωμένο, ακόμη, συστημικό ρατσισμό. Αλλά όταν ρωτάς την 93χρονη Οπαλ Λι, με φόντο το γιγάντιο κύμα διαμαρτυρίας που πυροδότησε η δολοφονία του Τζορτζ Φλόιντ, τι σημαίνει για εκείνη η Juneteenth, απαντάει με μία λέξη: «ελπίδα».

Συνολικά 47 αμερικανικές πολιτείες έχουν περάσει νόμους με τους οποίους αναγνωρίζουν τη 19η Ιουνίου ως αργία ή ημέρα μνήμης. Ο κυβερνήτης της Βιρτζίνια δήλωσε την Τρίτη πως θα στηρίξει ένα τέτοιο νομοσχέδιο. Εκτελεστικό διάταγμα που αναγνωρίζει την Juneteenth ως αργία για τους κρατικούς λειτουργούς υπέγραψε προχθές και ο κυβερνήτης της Νέας Υόρκης. Από το Τwitter μέχρι τη Nike και τη National Football League, πολλές επιχειρήσεις και θεσμοί την έχουν ανακηρύξει το τελευταίο διάστημα επίσημη αργία για τους εργαζομένους και τα μέλη τους. «Ελπίδα». (Και όχι, το όνομα του νυν προέδρου των ΗΠΑ δεν απουσιάζει τυχαία από αυτή τη σελίδα.)

Προ πενταετίας, ένας τοπικός δημοσιογράφος που δούλευε πάνω σε ένα πορτρέτο της Οπαλ Λι έπεσε πάνω σε ένα τηλεγράφημα του Associated Press για την πυρπόληση της οικογενειακής της κατοικίας, πριν από οκτώ δεκαετίες. Πρόσεξε την ημερομηνία: 19 Ιουνίου του 1939. Δεν το θυμόταν αυτό, ούτε η ίδια.