Φύση καλλιτεχνική

Ας μου συγχωρεθεί το βιωματικό κείμενο, αλλά κάποια πράγματα μόνο όταν τα ζήσεις μπορείς να συνειδητοποιήσεις τις πραγματικές διαστάσεις τους. Είχα την τύχη να πάω σε ένα σχολείο, το Αρσάκειο, όπου τα καλλιτεχνικά ήταν βασικό μάθημα. Και ωδική κάναμε, και ιστορία της μουσικής, και ελεύθερο σχέδιο, και βιογραφίες μεγάλων καλλιτεχνών και συγγραφέων. Από παιδί ήμουν, λέγανε, φύση καλλιτεχνική. Αλλά το μάθημα ήταν μάθημα. Και εφόσον δεν ήθελα να χαρακτηριστώ «φύτουλας», όφειλα να μην προσέχω, να κάνω χαβαλέ, να τελειώνει το εξάμηνο και να μην έχω ιδέα περί της ύλης που είχαμε διδαχθεί.

Θυμάμαι μια μέρα που είχαμε διαγώνισμα στο ελεύθερο σχέδιο για να εφαρμόσουμε τις αρχές της προοπτικής και των αναλογιών. Το θέμα ήταν «Λιμανάκι με βάρκες». Βαριάκουσα όμως και νόμιζα ότι η καθηγήτρια είχε πει «Λιμανάκι με πάπιες». Ηθελα να ξεμπερδεύω γρήγορα, έξω ήταν άνοιξη κι εγώ ήμουν έφηβη. Σχεδίασα πρώτα τις πάπιες. Εβαψα το γύρω γύρω μπλε και στην άκρη λίγο καφέ – σε ρόλο γης, αφού ο τίτλος έλεγε «λιμανάκι», όχι «μεσοπέλαγα». Τις πάπιες (που, τελικά, μου βγήκαν σε μέγεθος φέρι μποτ) δεν τις χρωμάτισα καθόλου. Αφού είναι λευκές – έτσι είχα αποφασίσει – και το χαρτί επίσης λευκό, τι να μπογιατίσω; Λευκό πάνω σε λευκό; Θυμάμαι ότι μηδενίστηκα. Και επί των αρχών της προοπτικής και, κυρίως, επειδή «επέδειξα προκλητική αδιαφορία».

Κάποια άλλη φορά είχαμε διαγώνισμα στη θεωρία της μουσικής. Μία ερώτηση ήταν «Τι είναι το ρόντο;» – κυκλική μουσική φόρμα, όπως έμαθα πολύ πολύ αργότερα. Υποτίθεται ότι ήταν στην ύλη που είχαμε διδαχθεί, αλλά εγώ πρώτη φορά άκουγα τη λέξη. Εγραψα λοιπόν «Το ρόντο είναι, στα ιταλικά, το ρόδο. Ενα πολύ όμορφο λουλούδι που το λέμε και τριαντάφυλλο».

Ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής κι ο Ευριπίδης
Από την άλλη, ήρθε η μέρα που στο μάθημα των αρχαίων μπήκαμε στην ανάλυση της τραγωδίας. Μέσα από την «Ορέστεια» του Αισχύλου, την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή και τον «Ορέστη» του Ευριπίδη – τρία έργα με θέμα τους Ατρείδες – η φιλόλογος μας εξήγησε τις διαφορές των τριών τραγικών ποιητών μας. Μας μίλησε περί θεοκεντρικής και ανθρωποκεντρικής προσέγγισης του μύθου… Νόμιζα ότι άλλαξε η ζωή μου. Επεσα με τα μούτρα στη λογοτεχνία. Προσπαθούσα, με υποτυπώδεις γνώσεις και άγουρη αντίληψη, να ανακαλύψω ανάμεσα στους νεότερους πεζογράφους ποιος είναι θεοκεντρικός και ποιος ανθρωποκεντρικός. Ποιος «Αισχύλος» και ποιος «Ευριπίδης». Με αυτόν τον μπούσουλα, συνειδητοποίησα – πολύ αργότερα – τη διαφορά ανάμεσα στον Καραγάτση και τον Καζαντζάκη, τον Τσέχοφ και τον Ιψεν. Και, κυρίως, λάτρεψα το θέατρο.

Τι θέλει να πει ο ποιητής;
Ηθικό δίδαγμα, που λέγαμε και στο σχολείο; Ή, μάλλον, πρακτικό στην προκειμένη περίπτωση. Το μάθημα των καλλιτεχνικών, περί του οποίου μεγάλος ντόρος γίνεται από προχθές, είναι just another lesson. Δεν καλλιεργεί καμία καλλιτεχνική φύση, ακόμη και όταν αυτή υπάρχει. Ο καθηγητής είναι εκείνος που, με τον τρόπο διδασκαλίας, δεν θα μάθει στο παιδί τέχνη, αλλά θα ρίξει τον σπόρο του ενδιαφέροντος γι’ αυτήν. Το πόσο εύφορο είναι το έδαφος εξαρτάται από το οικογενειακό περιβάλλον. Αν δεν υπήρχαν στο σπίτι μου βιβλία για να εντρυφήσω στους «Αισχύλους» και τους «Ευριπίδηδες», στον βρόντο θα πήγαινε αυτή η συναρπαστική γνώση (και βλέπω σήμερα έναν καλό μου φίλο, πρώην φανατικό βιβλιοφάγο, να μην αποχωρίζεται το iPad μήπως και χάσει καμιά σειρά του Netflix).