Χαμένοι στη μετάφραση

Το «Μιλώντας σε αγνώστους» (εκδ. Κλειδάριθμος, μτφ. Δάφνη Παπαδούδη, 2020), που κυκλοφορεί αυτές τις ημέρες, είναι ένα δοκιμιακό βιβλίο που ξεκινάει με τη σύλληψη μιας αφροαμερικανίδας οδηγού, της Σάντρα Μπλαντ, τo 2015, από τον αστυνόμο Μπράιαν Ενσίνια, και συνεχίζει με την αυτοκτονία της μέσα στο κελί τρεις ημέρες αργότερα. Το ότι η έκδοση συμπίπτει με το κατάλληλο timing είναι δευτερεύουσας σημασίας. Θα ήταν πολύ «στενή» αυτή η ερμηνεία για ένα βιβλίο του καναδού δημοσιογράφου Μάλκολμ Γκλάντγουελ, ο οποίος έχει κατοχυρώσει ένα ξεχωριστό ύφος, κυρίως μέσα από τα μεγάλα κομμάτια του New Yorker: ας πούμε, τον συνδυασμό μιας αφηγηματικότητας με την εκλαΐκευση βασικών αρχών των κοινωνικών επιστημών.

Η ιστορία έχει ως εξής: στις 10 Ιουλίου 2015 η Μπλαντ οδηγεί στον περιφερειακό αυτοκινητόδρομο γύρω από την πανεπιστημιούπολη του Πρέρι Βιου Α&Μ, στο Χιούστον του Τέξας. Αλλάζει λωρίδα χωρίς να ανάψει φλας και ο Ενσίνια τη σταματάει. Θέλει να της κάνει προειδοποίηση – όχι να της κόψει κλήση – αλλά η οδηγός φαίνεται εκνευρισμένη. Αντί να την καθησυχάσει της ζητάει να σβήσει το τσιγάρο, που μόλις έχει ανάψει, και τελικά της ζητάει να βγει από το αυτοκίνητο. Αποτέλεσμα: η Μπλαντ συλλαμβάνεται για επίθεση σε βαθμό κακουργήματος – μια προφανώς υπερβολική κατηγορία για γυναίκα που αντιστέκεται. Τρεις μέρες μετά βρίσκεται νεκρή στο κελί της. Εχει κρεμαστεί με αυτοσχέδια θηλιά από πλαστική σακούλα. Υστερα από έρευνα ο Ενσίνια απολύεται για παράβαση κανονισμού σχετικά με τη συμπεριφορά απέναντι στους πολίτες.

ΑΝΑΓΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ. Το περιστατικό αυτό – από τα δεκάδες που αναλύει μέσα στο βιβλίο ο Γκλάντγουελ – χρησιμοποιείται ως παράδειγμα για να στηρίξει τη βασική του θέση, η οποία αναδεικνύεται υπό το πρίσμα των πρόσφατων εξελίξεων μετά τον θάνατο του Τζορτζ Φλόιντ: την ανάγκη κατανόησης ανθρώπων που δεν γνωρίζουμε. Χρησιμοποιώντας τις στρατηγικές και τα εργαλεία στα οποία είμαστε συνηθισμένοι αυξάνουμε απλώς τις πιθανότητες να αποτύχουμε στην επικοινωνία ή την επίλυση διαφορών. Η υπόθεση της Μπλαντ, επισημαίνει ο συγγραφέας, μετατράπηκε στη δημόσια συζήτηση σε κάτι ασήμαντο από αυτό που πραγματικά ήταν. Δεν επρόκειτο για τον «κακό αστυνομικό» και τη «θιγμένη μαύρη γυναίκα». «Αυτό που συνέβη… ήταν μια συλλογική αποτυχία. Κάποιος έγραψε ένα εκπαιδευτικό εγχειρίδιο το οποίο βλακωδώς ενθάρρυνε τον Μπράιαν Ενσίνια να υποψιάζεται τους πάντες, και εκείνος το πήρε πολύ στα σοβαρά. Κάποιος ανώτερος στην ιεραρχία της τροχαίας αυτοκινητοδρόμων του Τέξας παρερμήνευσε τις αποδείξεις και θεώρησε ότι είναι καλή ιδέα να κάνουν ο Ενσίνια και οι συνάδελφοί του ελέγχους σε μια περιοχή με χαμηλή εγκληματικότητα… Ολοι δρούσαν σύμφωνα με την εικασία ότι θα μπορούσαν να αναγνωρίσουν και να κατατάξουν τους οδηγούς… Πίσω από αυτές τις ιδέες κρύβονται θεωρήσεις που πολλοί ασπαζόμαστε – αλλά πολύ λίγοι από μας έχουμε μπει στον κόπο να τις επανεξετάσουμε». Με άλλα λόγια, τείνουμε να πιστεύουμε μόνο τις πληροφορίες που συμφωνούν με τις προκαταλήψεις μας. «Μεταφράζουμε» την αλήθεια των άλλων με βάση τα δικά μας μεταφραστικά εργαλεία. Και έτσι οι άνθρωποι δεν συμπεριφέρονται όπως εμείς αναμένουμε.

Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Γκλάντγουελ προσεγγίζει τις κοινωνικές κατασκευές σαν να βρίσκονταν στο χειρουργικό κρεβάτι. Πίσω από μία υπόθεση κρύβεται μία μεγαλύτερη παθογένεια: «Η υπόθεση της Σάντρα Μπλαντ ανέκυψε εν μέσω ενός περίεργου ιντερλούδιου στην αμερικανική δημόσια ζωή. Το ιντερλούδιο άρχισε στα τέλη του καλοκαιριού του 2014, όταν ένας αστυνομικός πυροβόλησε και σκότωσε έναν δεκαοκτάχρονο μαύρο άντρα ονόματι Μάικλ Μπράουν στο Φέργκιουσον του Μιζούρι. Υποτίθεται ότι μόλις είχε κλέψει ένα πακέτο πούρα από ένα μίνι μάρκετ. Τα επόμενα χρόνια πολύκροτες υποθέσεις αστυνομικής βίας εναντίον μαύρων πολιτών διαδέχονταν η μια την άλλη. Εξεγέρσεις και διαδηλώσεις ξεσπούσαν σε όλη τη χώρα. Δημιουργήθηκε το Black Lives Matter…». Κατά την τριετή έρευνά του ο Γκλάντγουελ θα καταλήξει σε ορισμένα συμπεράσματα. Στο γεγονός, για παράδειγμα, ότι οι αστυνομικοί, χρησιμοποιώντας λανθασμένα το εγχειρίδιο «Τακτικές περιπολίας για τον εντοπισμό εγκληματικών ενεργειών» του 1995 «αξιοποιούσαν» ίχνη μικροπαραβάσεων για να ξεσκεπάσουν μεγάλα εγκλήματα. Κανείς δεν απέκλειε ότι στη μέθοδο αυτή δεν χωρούσαν η ποινικοποίηση αντιδράσεων, όπως εκείνη της Μπλαντ, και φυσικά η εκδήλωση ρατσιστικών αντιλήψεων.

ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ. Σε πρώτη ανάγνωση μοιάζει παράδοξο, αλλά την ίδια ανάγκη να μπεις στα «παπούτσια του άλλου» ο Γκλάντγουελ την υποδεικνύει και στις άλλες περιπτώσεις που ερευνά μέσα στην ιστορία. Το δίκτυο διπλών κατασκόπων στην Κούβα που εξαπατούσαν τη CIA επί 30 χρόνια. Τις μονίμως λάθος εντυπώσεις που αποκόμιζε ο βρετανός πρωθυπουργός Τσάμπερλεν από τις συναντήσεις του με τον Χίτλερ. Την υπόθεση με καταγγελίες για παιδεραστία στην ομάδα φούτμπολ του Πολιτειακού Πανεπιστημίου της Πενσιλβάνια. Την αυτοκτονία της Σίλβια Πλαθ με ανθρακαέριο, έναν από τους πιο διαδεδομένους τρόπους στην Αγγλία (λίγα χρόνια αργότερα, όταν εισάγεται το φυσικό αέριο στις κατοικίες, οι αυτοκτονίες μειώνονται κάθετα). «Σε όλες αυτές τις υποθέσεις», γράφει ο Γκλάντγουελ, «τα εμπλεκόμενα μέρη βασίστηκαν σε συγκεκριμένες στρατηγικές για να μεταφράσουν τα λόγια και τις προθέσεις του άλλου. Και σε κάθε υπόθεση κάτι πήγε πολύ στραβά… Αν η κοινωνία μας ήταν πιο σκεπτόμενη – αν είχαμε τη διάθεση να προβαίνουμε σε αυτοαξιολόγηση του τρόπου με τον οποίο προσεγγίζουμε και αντιλαμβανόμαστε τους αγνώστους -, η Σάντρα Μπλαντ δεν θα πέθαινε σε ένα κελί στη φυλακή του Τέξας». Παρόλο που οι συγκρίσεις είναι ολισθηρές, κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει πλέον από αυτή την ανάγνωση τον θάνατο του Τζορτζ Φλόιντ.