Ο τρίτος πόλεμος του Τσόρτσιλ

«Ποτέ μην υποχωρείς. Ποτέ, σε τίποτα, σημαντικό ή μικρό, μεγάλο ή ασήμαντο. Ποτέ μην υποχωρείς, παρά μόνο στην εντιμότητα και στη λογική. Ποτέ μην παραδίνεσαι στη δύναμη, στη φαινομενικά συντριπτική ισχύ του εχθρού». Αν ρωτούσαμε τους διαδηλωτές που έβαψαν με σπρέι το άγαλμα του Ουίνστον Τσόρτσιλ στο κέντρο του Λονδίνου, δεν θα υπήρχε ούτε ένας που να διαφωνεί με αυτή την άποψη. Αυτό κάνουν άλλωστε – γνωρίζουν πως ο λεγόμενος δυτικός κόσμος είναι εμποτισμένος, ειδικά στις ΗΠΑ, με αρκετές δόσεις θεσμικού ρατσισμού, αλλά δεν σταματούν να μάχονται εναντίον του. Κάποιοι, βέβαια, θα ένιωθαν άβολα αν μάθαιναν πως αυτή η φράση έχει γραφτεί από έναν ρατσιστή: ο Τσόρτσιλ πίστευε πως τα δικαιώματα των λευκών είναι περισσότερα από αυτά των μαύρων, πως στην Ασία κατοικούν βάρβαροι, στη Μέση Ανατολή απολίτιστοι και πως δεν πειράζει να πεινάσουν οι Ινδοί αν είναι να χορτάσουν οι Αγγλοι. Αυτός ο συντηρητικός πολιτικός με τις μεγάλες εμμονές είναι ο λόγος που ο ναζισμός δεν επικράτησε ποτέ ολοκληρωτικά. Εκανε πράξη το παράδειγμα για το οποίο έγραψε, δεν σταμάτησε ποτέ να αντιστέκεται.

Αξιζε ο Τσόρτσιλ το άγαλμα που στήθηκε προς τιμήν του; Κουβαλούσε στην πλάτη του το κρίμα μιας μεγάλης συμμαχικής αποτυχίας για την εκστρατεία της Καλλίπολης, την περίοδο του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Ηταν ένα χαρακτηριστικό δείγμα βρετανού αριστοκράτη της εποχής του, με ό,τι αυτό σήμαινε για τις απόψεις του σχετικά με τη φυλετική ισότητα και τις θέσεις του περί αποικιοκρατίας – δεν απείχε, δηλαδή, και πολύ από τις θεωρίες περί αρίας φυλής, θα έλεγε κάποιος ριζοσπαστικοποιημένος ακτιβιστής. Την κρίσιμη στιγμή, όμως, θα απαντούσε κάποιος άλλος, όταν έπρεπε να αποφασίσει αν θα ενεργήσει με γνώμονα αυτές τις πεποιθήσεις, επέλεξε τον άλλο δρόμο. Η επιλογή δεν ήταν αυτονόητη. Θα μπορούσε να μην εμπλακεί ουσιαστικά στον πόλεμο, αυτό ζητούσαν οι αντίπαλοί του. Αξιζε, λοιπόν, το άγαλμα; Είναι αρκετή μια πολιτική απόφαση για να γείρει την πλάστιγγα, να τον καθορίσει σε τέτοιον βαθμό, ώστε να ξεχαστεί ποιος ήταν και τι άλλο έκανε στη ζωή του;

Μερικές φορές είναι αρκετή. Στην περίπτωση του Τσόρτσιλ σίγουρα ήταν, μιας και η μορφή του στο τιμόνι της Βρετανίας άλλαξε την πορεία του σύγχρονου κόσμου – ακόμα και των ανθρώπων που δεν απασχολούσαν τόσο πολύ τον ίδιο, τους τάχα «βάρβαρους» και «απολίτιστους». Το άγαλμά του στην πλατεία Κοινοβουλίου βάζει στον δημόσιο χώρο (άρα και στον δημόσιο διάλογο) τη μάχη για τη δημοκρατία, την αντίσταση στην ακροδεξιά παραφροσύνη, τη γλύκα ενός δύσκολου θριάμβου. Και μαζί – γιατί όχι; – τις σκοτεινές αποχρώσεις της παγκόσμιας εμπειρίας: τις ρατσιστικές πρακτικές ενός παγκόσμιου ήρωα, την όψη που προτιμάμε να μη βλέπουμε βουτώντας το κεφάλι στην άμμο. Για να συνεχίσει ο δημόσιος διάλογος, πρέπει να υπάρχει αποτύπωμα της μνήμης. Ο,τι ξηλώνεται ξεχνιέται, λες και δεν υπήρχε ποτέ. Πώς θα ήταν, άραγε, ο σημερινός κόσμος αν δεν υπήρχε ο Τσόρτσιλ;

Ο Ουίνστον δεν ζει πια για να απολογηθεί – και να ζούσε, όμως, δεν ήταν στο στυλ του να απολογείται. Υπάρχει ένα πικρό δεδομένο: η δυτική Ιστορία γράφτηκε σχεδόν αποκλειστικά από λευκούς άνδρες και ο Τσόρτσιλ ήταν ένας από αυτούς. Υπάρχει και μια παραδοχή: καλώς ή κακώς, αυτή είναι η Ιστορία που έχουμε. Αν τη σβήσουμε γιατί δεν ταιριάζει με το παρόν, δεν θα μπορούμε καν να την αμφισβητήσουμε.