Η ανεκτίμητη αξία τού να ξέρεις πότε να αποσυρθείς

Οι αποχωρισμοί, όταν γίνονται σωστά, περιέχουν πάντα μια δόση συγκίνησης και μια δόση νοσταλγίας. Οσοι μεγάλωσαν με τη Χαρούλα Αλεξίου βίωσαν έναν από αυτούς τους αποχαιρετισμούς πριν από λίγες ημέρες – συνειδητοποίησαν πως, παρότι η φωνή της είναι χαραγμένη στις μελωδίες που αγάπησαν, δεν θα την ξανακούσουν να τραγουδάει ζωντανά. Ηταν ένας αποχαιρετισμός όπως πρέπει να είναι οι αποχαιρετισμοί. Εγινε τη χρονική στιγμή που επέλεξε η ίδια.

Τίποτα δεν είναι πιο σημαντικό από το τάιμινγκ: η Αλεξίου αποφάσισε να αποχωρήσει από το τραγούδι όχι γιατί δεν μπορεί πια να γεμίσει στάδια, αλλά γιατί κατάλαβε πως η φωνή της δεν την υπακούει πια. Τι θα είχε συμβεί, άραγε, αν αυτή η φωνητική ανυπακοή είχε συμβεί μερικά χρόνια πριν; Θα είχε γλιτώσει η υστεροφημία της σπουδαίας τραγουδίστριας από τις συναυλιακές εμφανίσεις με τα κόκκινα γάντια; Ή μήπως το τέλος θα είχε έρθει πρόωρα, πριν καν προλάβει να αποχαιρετήσει τον Θάνο Μικρούτσικο με μια ερμηνεία στην οποία, λένε όσοι την παρακολούθησαν, έδωσε τον καλύτερό της εαυτό; Τα «αν» δεν γράφουν Ιστορία στο τραγούδι, ούτε βέβαια στην πολιτική. Πολύ συχνά, ο τρόπος και ο χρόνος που ένας πολιτικός βάζει τελεία στην καριέρα του καθορίζουν τον τρόπο που τον θυμούνται έως σήμερα. Αλλες φορές αμαυρώνει μια αξιοθαύμαστη πορεία, της δίνει ένα τέλος που ίσως δεν της αξίζει. Και, σε κάποιες περιπτώσεις, ο πολιτικός κλείνει τον κύκλο του με το ζόρι – χωρίς να θέλει ο ίδιος, επιμένοντας, παρά τις συνθήκες που τον σπρώχνουν προς την έξοδο.

ΜΙΑ ΘΕΣΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος πίστεψε, το 1933, πως θα μπορούσε να έχει μια ακόμα λαμπρή πρωθυπουργική θητεία. Η πραγματικότητα δεν του άφησε περιθώριο. Η Ιστορία έγραψε την υποστήριξή του σε ένα στρατιωτικό πραξικόπημα που απέτυχε, διέσπασε το κόμμα των Φιλελευθέρων και οδήγησε σε περιορισμούς των συνταγματικών ελευθεριών των οπαδών του. Ο ίδιος αυτοεξορίστηκε στο Παρίσι, στην Αθήνα τον δίκασαν ως «προδότη». Πέθανε το 1936 και, ευτυχώς για τον ίδιο, η δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά και ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος σκέπασαν το πολιτικό του τέλος. Η Ιστορία ήταν ευγενική μαζί του: οι επιτυχίες του στο τιμόνι της χώρας ήταν πιο σημαντικές από τα στερνά του λάθη. Ενας, όμως, ήταν ο Βενιζέλος – δεν έχουν όλοι τη δική του τύχη. Οι περισσότεροι έπρεπε να παλέψουν περισσότερο για την υστεροφημία τους. Η επιλογή του Γεωργίου Παπανδρέου, για παράδειγμα, να μη φύγει όταν ήθελαν να τον «φύγουν» του χάρισε το παρατσούκλι του Γέρου της Δημοκρατίας. Ο γιος του, από την άλλη, έφυγε μόνο όταν δεν μπορούσε να κάνει αλλιώς. Ο Ανδρέας Παπανδρέου επέλεξε να μπει στο Ωνάσειο ως εν ενεργεία πρωθυπουργός. Υπέγραψε την παραίτησή του μόνο όταν έγινε σαφές στον ίδιο πως η χώρα δεν μπορεί να κυβερνηθεί από το κρεβάτι ενός νοσοκομείου.

Υπάρχει, βέβαια, και μια ακόμα ξεχωριστή κατηγορία ηγετών: αυτοί που φεύγουν, αλλά δεν φεύγουν. Μερικοί, όπως ο Γιώργος Παπανδρέου ή ο Αντώνης Σαμαράς, θεωρούν πως κάτι ακόμα τους χρωστάει η πολιτική τους μοίρα – θέλουν να υπερασπιστούν τη θητεία τους από τα έδρανα της Βουλής, έστω κι αν καμιά φορά οι επιλογές τους έρχονται σε αντίθεση με την επιλογή της ηγεσίας του κόμματός τους. Και, ανάμεσά τους, διακρίνεται η μορφή του Κώστα Καραμανλή. Του πρωθυπουργού που συνεχίζει να έχει τη φήμη του σιωπηλού, εκείνου που συστηματικά αρνείται να κάνει απολογισμό της θητείας του, αλλά συνεχίζει να κατέχει μια θέση στα ορεινά. Ολοι τους βρέθηκαν κάποια στιγμή στο Μέγαρο Μαξίμου. Κανείς τους ως τώρα δεν έχει επιλέξει να γυρίσει στο σπίτι του – γι’ αυτούς «το σωστό χρονικό σημείο» ήρθε και πέρασε πολλές φορές. Πλέον, καλώς ή κακώς, δεν έχει καμία απολύτως σημασία.

ΔΙΑΛΕΞΑΝ ΤΟν ΣΩΣΤΟ ΧΡΟΝΟ. Δύο πρωθυπουργοί, από την άλλη, έδειξαν πως κατέχουν εξαιρετική ένδειξη του τάιμινγκ: ο πρώτος, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, ήξερε πότε έπρεπε να φύγει και (το κυριότερο) ήξερε ποια είναι η κατάλληλη ώρα να γυρίσει. Μετά τις δύο μεταπολιτευτικές του θητείες και γνωρίζοντας πως οι μέρες του στην πρωθυπουργία και την ηγεσία της ΝΔ είναι μετρημένες, διεκδίκησε τον ρόλο του Προέδρου της Δημοκρατίας. Και τον κέρδισε στα μέσα του 1980, λίγο πριν από την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία. Παρότι ο αντίπαλός του δεν τήρησε το fair play, επανήλθε στη θέση δέκα χρόνια αργότερα – τόσο όσο χρειάστηκε για να προεδρεύσει στην κρίσιμη σύσκεψη για το Μακεδονικό, καταφέρνοντας να βρεθεί μια κοινή γραμμή ανάμεσα στους πολιτικούς αρχηγούς της εποχής. Ο δεύτερος, ο Κώστας Σημίτης, τήρησε έναν αμερικανικό κανόνα: δύο θητείες είναι αρκετές. Διέβλεψε νωρίς όχι μόνο πως θα έχανε στις εκλογές του 2004, αλλά πως είχε έρθει η ώρα για αλλαγή σκυτάλης στο κόμμα του. Εδωσε δαχτυλίδι στον γιο του ιδρυτή και έμεινε στα κοινοβουλευτικά έδρανα για μια ακόμα θητεία. Λειτούργησε θεσμικά, έλεγε τη γνώμη του και διαγράφηκε από την Κοινοβουλευτική Ομάδα του ΠΑΣΟΚ με αφορμή τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος για την κύρωση της Συνθήκης της Λισαβόνας. Παρότι οι υπουργοί του κατηγορήθηκαν για σκάνδαλα, ακόμα και τόσα χρόνια μετά, ο ίδιος δεν μπήκε στο κάδρο – ούτε κατάφεραν να τον βάλουν όσοι το επιχείρησαν. Ούτε κατάφεραν να αμφισβητήσουν τις μεγαλύτερες μεταρρυθμίσεις του, από την αλλαγή των ταυτοτήτων έως την είσοδο της Ελλάδας στο ευρώ.

ΕΓΓΥΗΤΕΣ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΑΣΗΣ. Η Αριστερά είχε γενικά παράδοση στους ισόβιους ηγέτες. Δύο, όμως, έσπασαν τον κανόνα. Ο Λεωνίδας Κύρκος συμφώνησε να αναλάβει ο Χαρίλαος Φλωράκης την προεδρία του νεογέννητου ΣΥΝ το 1989, κρατώντας για τον εαυτό του τη θέση του γραμματέα, ώστε η σύμπραξη ΚΚΕ και ΕΑΡ να μη χαλάσει για τις λεπτομέρειες. Εναν χρόνο αργότερα, συμφώνησε και πάλι τη θέση να αναλάβει η Μαρία Δαμανάκη, η οποία, όταν το κόμμα ενοποιήθηκε χωρίς το ΚΚΕ, εξελέγη χωρίς αντίπαλο – ο ίδιος ο Κύρκος έμεινε βουλευτής μέχρι το 1993. Οταν δήλωσε πως αποσύρεται από την ενεργό πολιτική, δεν είπε ψέματα. Εζησε αρκετά για να δει το κόμμα που εμπνεύστηκε ως «η άλλη Αριστερά» να εξελίσσεται στον ΣΥΡΙΖΑ, κανείς όμως δεν τον συνέδεσε με τη νέα εποχή. Ευτυχώς για τον ίδιο, δεν πρόλαβε να δει την κατάληξη της ΔΗΜΑΡ, την οποία στήριξε λίγο πριν πεθάνει. Στην άλλη όχθη, όπου οι διαδικασίες ήταν ανέκαθεν πιο αργές και πιο τυπικές, η Αλέκα Παπαρήγα κράτησε για 22 χρόνια τη θέση της γενικής γραμματέως του ΚΚΕ. Αποφάσισε να φύγει όταν τα εκλογικά αποτελέσματα έδειχναν πως το κόμμα χρειάζεται κάποιου είδους ανανέωση. Η ίδια εγγυήθηκε την ομαλή μετάβαση, λειτουργεί ακόμα υποστηρικτικά στο κόμμα που υπηρέτησε και έγινε σύμβολο της ποπ κουλτούρας. Και σε κόκκινο φόντο, η αξία του τάιμινγκ αποδείχθηκε ανεκτίμητη.