Από τη δημοκρατία στη «γαλάζια πατρίδα»

Η πρώτη λέξη στα τουρκικά που ήχησε στ’ αφτιά μου και καταγράφηκε στη μνήμη μου ήταν η λέξη «μαλμπόρα». Την άκουγα να επαναλαμβάνεται υψηλόφωνα όλο το βράδυ κάτω από το παράθυρο του δωματίου που με φιλοξενούσε στην Πόλη. Ηταν φωνές αγοριών. Οι οικοδεσπότες μου γέλασαν με την απορία μου, όταν τους ρώτησα τι είναι αυτό που φωνάζουν τα παιδιά. Ηταν πλανόδιοι πωλητές. Πουλούσαν λαθραία τσιγάρα Marlboro.

Ηταν άνοιξη του 1980. Η Τουρκία μάτωνε καθ’ οδόν προς μία ακόμη δικτατορία. Το πραξικόπημα του στρατηγού Εβρέν θα ερχόταν σε λίγο. Πολλές περιοχές της χώρας ήταν ήδη υπό στρατιωτικό νόμο. Στη Σμύρνη, μια από τις τελευταίες πόλεις εκτός στρατιωτικού νόμου, δημοκρατικές οργανώσεις της τουρκικής νεολαίας ήθελαν να διοργανώσουν μια διαδήλωση κατά της επερχόμενης δικτατορίας. Θα τους το επέτρεπαν; Κανείς δεν ήξερε. Γι’ αυτό και οι οικοδεσπότες μου έκριναν πως πρέπει να κρυφτούμε δύο μέρες στην Πόλη πριν επιχειρήσουμε το ταξίδι στη Σμύρνη.

Η συγκέντρωση έγινε, κι ήταν στ’ αλήθεια συγκινητική. Εγώ ανέβηκα στο βήμα για να μεταφέρω ένα μήνυμα συμπαράστασης των ελληνικών οργανώσεων νεολαίας, των οποίων κάπως αυθαίρετα είχα οριστεί εκπρόσωπος, στον τουρκικό αντιδικτατορικό αγώνα. Φύγαμε με τζεϊμσμποντικό τρόπο για να αποφύγουμε την επερχόμενη αστυνομική επιχείρηση. Εγώ γύρισα ασφαλής πίσω στην Ελλάδα. Εκείνοι κατέληξαν στα κελιά της στρατιωτικής δικτατορίας που, τελικά, επιβλήθηκε.

Διηγούμαι αυτήν την ιστορία για να δηλώσω εξ αρχής πως απέναντι στα πάθη της δημοκρατίας στην Τουρκία δεν είμαι ουδέτερος ή απροκατάληπτος. Θυμάμαι ακόμη με συγκίνηση εκείνα τα γενναία παιδιά που νόμιζαν ότι μπορούσαν να αποκρούσουν μια δικτατορία που ερχόταν. Και παρότι στα 40 χρονια που μεσολάβησαν είδα κι άκουσα πολλά, γνώρισα κάπως καλύτερα τη μυστηριώδη και δυσανάγνωστη αυτή χώρα, και είμαι πολύ λιγότερο αφελής (κι ίσως μια σταγόνα πιο κυνικός) δεν μπορώ να πω ότι έχω διαγράψει εντελώς από τη συνείδησή μου εκείνο το αφελέστατο κλισέ που τότε επαναλαμβάναμε – κι εμείς κι εκείνοι: Η ειρήνη στο Αιγαίο – λέγαμε τότε – θα επικρατήσει μόνον όταν και στις δύο όχθες του επικρατήσει δημοκρατία.

Ακούγεται κλισέ. Το ξέρω. Και μυρίζει πολιτική αφέλεια από μακριά. Αλλά έχει έναν κόκκο παραδεδομένης σοφίας. Πως η εξωτερική πολιτική είναι η προέκταση της εσωτερικής πολιτικής με άλλους όρους, με άλλα μέσα.

Οταν ο Ερντογάν ανέβηκε στην εξουσία και όταν άρχισε η δεκαετής αντιπαράθεσή του με το «βαθύ» κεμαλικό κράτος, το στρατιωτικο-γραφειοκρατικό σύμπλεγμα, όταν εμφανιζόταν να αποκρούει πραξικοπήματα, παρακολουθούσα αυτην την περιπέτεια με τη συγκρατημένη ελπίδα πως η επικράτησή του θα έδινε, παρά τον ισλαμικό συντηρητισμό του, μια ευκαιρία στη δημοκρατία στην Τουρκία. Και, κατά συνεπαγωγή, μια ευκαιρία λογικής προσέγγισης, διαλόγου και έντιμου συμβιβασμού ανάμεσα στις δύο χώρες. Κι ας με προειδοποιούσαν καχύποπτοι τούρκοι συνομιλητές πως ο Ταγίπ έχει κρυμμένη ατζέντα. Εγώ θεωρούσα  ότι η ατζέντα του ήταν η επιβίωσή του. «Δεν φοβάστε μήπως έχετε την τύχη του Μεντερές;», τον είχα ρωτήσει σε μια συνάντηση στο παλιό του σπίτι στην Κωνσταντινούπολη, λίγο πριν ορκιστεί πρωθυπουργός, και ο μεταφραστής είχε κοντέψει να λιποθυμήσει από τρομάρα. «Εκείνος» – μου είχε απαντήσει – «πρώτα έγινε πρωθυπουργός και μετά πήγε φυλακή. Εγώ πρώτα πήγα φυλακή και μετά θα γίνω πρωθυπουργός».

Τώρα ξέρουμε πώς εξελίχθηκαν τα πράγματα. Μετά την αραβική άνοιξη, μετά την εξέγερση για το πάρκο Γκεζί το 2013 και, οριστικά, μετά την απόπειρα πραξικοπήματος το 2016, ο Ερντογάν έχει αποβάλει και το τελευταίο κουρέλι της παλιάς του στολής, του ιππότη της Δημοκρατίας. Η Τουρκία των τελευταίων πέντε χρόνων νοσταλγεί το παλιό κεμαλικό καθεστώς, ως περίοδο στοιχειωδώς δημοκρατικότερη. Η αυταρχική κατακρήμνιση ήταν απότομη. Και επειδή η εξωτερική πολιτική είναι συχνά μια προέκταση της εσωτερικής, η ακραία αυταρχική στροφή στο εσωτερικό καθρεφτίζεται σε μια επιθετική στροφή στην εξωτερική πολιτική, και ιδίως στις ελληνοτουρκικές σχέσεις.

Κανείς άλλος δεν συμβολίζει καλύτερα αυτήν τη στροφή από τον ναύαρχο Γκιουρντενίζ, συνέντευξη του οποίου φιλοξενησε το ΒΗΜΑ της περασμένης Κυριακής. Εκπρόσωπος της ακραίας μιλιταριστικής εκδοχής κεμαλισμού, η οποία έχει εκτραπεί σε εναν μαχητικό «ευρασιατισμό», που απεχθάνεται την Αμερική και τη Δύση γενικότερα, ο ναύαρχος είχε καταδικαστεί ως ένας από τους σχεδιαστές μιας απόπειρας πραξιπήματος κατά του Ερντογάν, που είχε πάρει το όνομα «Βαριοπούλα». Θα εκδηλωνόταν σύμφωνα με τα σχέδια, με ένα ελληνοτουρκικό επεισόδιο στο Αιγαίο, το οποίο θα έδινε την αφορμή στον στρατό να επέμβει εσωτερικά. Φυλακίστηκε, καθαιρέθηκε κι έπειτα αποκαταστάθηκε, επέστρεψε, έγινε διάσημη φιγούρα στα τουρκικά μίντια – ένας ναύαρχος που μιλά δημόσια – και του αναγνωρίστηκε η πατρότητα του νέου δόγματος της «γαλάζιας πατρίδας». Ενός συστήματος διεκδικήσεων στο Αιγαίο και την ανατολική Μεσόγειο, που προβάλλονται δυναμικά, αποτυπώνονται στους χάρτες του διαβόητου τουρκολιβυκού συμφώνου και χρησιμεύουν ως ντεκόρ στις πιο πρόσφατες συνενετεύξεις Ερντογάν.

Ο ναύαρχος και οι ομοϊδεάτες του απομακρύνθηκαν από το στράτευμα, ως επικίνδυνοι για το παλάτι. Αλλά οι ιδέες του υιοθετήθηκαν από το παλάτι και έγιναν το επίσημο δόγμα. Σε αυτό το περιβάλλον κινούνται τον τελευταίο καιρό οι ελληνοτουρκικές σχέσεις. Αφήνει το περιβάλλον αυτό περιθώριο ελπίδας ότι η λογική μπορεί να βρει δρόμο να περάσει; Ας μην παραιτηθούμε από την ελπίδα αυτή και ας κάνουμε ό,τι μπορούμε ώστε να της κρατήσουμε την πόρτα ανοιχτή. Αλλά στον βαθμό που το εσωτερικό περιβάλλον επιδρά στη διεθνή της συμπεριφορά, οι ελπίδες δεν είναι πολλές.