Να εξηγείς, αντί να σβήνεις

Το μακρινό 1897, ένας κάποιος Γκαστόν Λενγκλέ άνοιξε στον αριθμό 14 της οδού Μουφτάρ, στο 5ο Διαμέρισμα του Παρισιού, ένα καφεπωλείο – που αργότερα θα μετασχηματιζόταν σε σοκολατερί. Το ονόμασε Au Nègre Joyeux, το οποίο ενδεχομένως να ακούγεται καλύτερο στα γαλλικά από ό,τι είναι. Παρήγγειλε μία μεγάλη ξύλινη πινακίδα με την επωνυμία αυτή και την τοποθέτησε στην πρόσοψη. Μαζί, ακριβώς από κάτω, ένας ζωγραφικός πίνακας πλάτους πέντε μέτρων απεικόνιζε έναν χαρωπό μαύρο (υπηρέτη ή σκλάβο) όρθιο, να κρατά στα χέρια του μια καράφα, και μία λευκή κυρία της καλής κοινωνίας καθιστή, σαν έτοιμη να σερβιριστεί. Αυτή τουλάχιστον είναι η μία ερμηνεία. Γιατί η άλλη θέλει τον μαύρο άνδρα έτοιμο να κάνει μια πρόποση και τη λευκή γυναίκα να είναι υπηρέτρια, έτοιμη να σερβίρει εκείνον. Μόνο η πινακίδα δεν επιδεχόταν εξαρχής καμία παρερμηνεία: Στου Χαρωπού Αράπη.

Τα χρόνια πέρασαν, η σοκολατερί χάθηκε, η πινακίδα έμεινε ανέγγιχτη, το ίδιο και ο πίνακας που τη συνόδευε, έχοντας πια καλυφθεί με ένα φύλλο πλεξιγκλάς. Ή σχεδόν ανέγγιχτα. Γιατί συχνά πυκνά γίνονταν στόχος περαστικών ή ακτιβιστών, που εκσφενδόνιζαν εναντίον τους πέτρες ή μπογιά, θεωρώντας ανεπίτρεπτη την παρουσία τους στον δημόσιο χώρο. Τον Σεπτέμβριο του 2017, με νωπές ακόμα τις μνήμες από τις 10.638.475 ψήφους (το 33,9% του συνόλου) που είχε πάρει η ακροδεξιά Μαρίν Λεπέν στον δεύτερο προεδρικό γύρο, η ομάδα του γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος στο δημοτικό συμβούλιο του Παρισιού αξίωσε την απομάκρυνσή τους, με το επιχείρημα πως θύμιζαν τα εγκλήματα της δουλείας και συνιστούσαν μια ύβριν για τα θύματά της. Η πρότασή τους έγινε δεκτή, έστω και με μισή καρδιά. Πινακίδα και πίνακας θα αφαιρούνταν για να εκτεθούν αρχικά στο Μουσείο Καρναβαλέ, ένα δημοτικό μουσείο αφιερωμένο στην ιστορία του Παρισιού, και κατόπιν στο μουσείο της δουλείας, του δουλεμπορίου και της κατάργησής τους που φιλοδοξεί η Γαλλία κάποια στιγμή να φτιάξει.

Πολλοί αιρετοί του Παρισιού, ωστόσο, σοσιαλιστές και οικολόγοι και δεξιοί, αντιτάχθηκαν σε αυτή την απόφαση. «Δεν πιστεύω πως το καλύτερο παιδαγωγικό έργο είναι να σβήνουμε αυτά τα ίχνη και να τα περιορίζουμε μέσα σε μουσεία», δήλωσε ο Μπρινό Ζουλιάρ, ο (σοσιαλιστής) πρώτος αντιδήμαρχος του Παρισιού. «Η δουλεία ήταν κάτι επαίσχυντο. Η Ευρώπη και οι μεγάλες αναδυόμενες δημοκρατίες υπήρξαν, δυστυχώς, συναυτουργοί σε ένα σημείο της ιστορίας τους. Βρήκαν όμως και τη δύναμη να υπερβούν τα ίδια οικονομικά συμφέροντα και να καταπολεμήσουν τον ρατσισμό ώστε να καταργήσουν τη δουλεία. Αν αρνούμαστε αυτή την πραγματικότητα ή απορρίπτουμε την πολυπλοκότητά της, καταδικάζουμε τους εαυτούς μας να ξαναζήσουμε σκοτεινές ώρες. Αυτή η ιστορία των αντιθέσεων διδάσκεται στα σχολεία αλλά και μέσα από τα μνημεία μας, τα αγάλματά μας, τη ζωγραφική μας, τη λογοτεχνία μας», έγραψε στη «Libération» η Φλοράνς Μπερτού, η (Ρεπουμπλικανή) δήμαρχος του 5ου Διαμερίσματος του Παρισιού.

Δεν πρότειναν βέβαια να αφεθεί η πινακίδα Στου Χαρωπού Αράπη και ο πίνακας που τη συνόδευε ως είχαν. Πρότειναν τη διόρθωση της μνήμης μέσω της ιστορίας. Να διατηρηθούν στον δημόσιο χώρο, ως ένα έργο μνήμης και παιδαγωγικής, μαζί όμως με μία πλακέτα που θα τα επεξηγούσε, θα τα τοποθετούσε στον χώρο και τον χρόνο, καταγγέλλοντας τη δουλεία και καλώντας τον περαστικό, όποιον τύχαινε ή δεν τύχαινε να κοντοσταθεί στη δυτική πλευρά της Πλατείας ντε λα Κοντρεσκάρπ, να καταπολεμήσει τον ρατσισμό. Και πράγματι, πινακίδα και πίνακας αφαιρέθηκαν στις 26 Μαρτίου του 2018 με στόχο να επιστρέψουν στη θέση τους αναπαλαιωμένα και ενισχυμένα με ένα επεξηγηματικό κείμενο. «Ωστε να αφηγηθούμε την Ιστορία και παράλληλα να πολεμήσουμε τις ρατσιστικές προκαταλήψεις», δεσμεύτηκε η Εθνική Επιτροπή για τη μνήμη και την ιστορία της δουλείας (CNMME).

Ως έναν χρήσιμο οδηγό τα επικαλέστηκε όλα αυτά ο Λοράν Ζοφρέν, ο διευθυντής της «Libération», σε μία περίοδο που πολλά αγάλματα με βεβαρημένη ιστορία, από τις ΗΠΑ έως το Βέλγιο και από τη Βρετανία έως την ίδια τη Γαλλία, δέχονται τη μήνιν διαδηλωτών και ακτιβιστών, προκαλώντας άλλοτε λιγότερες και άλλοτε περισσότερες αντιδράσεις και ενστάσεις, ανάλογα με την ποσότητα του μαύρου, του λευκού και του γκρίζου στη ζωή των ανθρώπων που απεικονίζουν. «Να προσθέσουμε αντί να αφαιρέσουμε, να εξηγήσουμε αντί να λογοκρίνουμε ή να σβήσουμε: δεν είναι αυτό το σημάδι μιας κοινωνίας που έχει διαύγεια πνεύματος και ταυτόχρονα δείχνει σεβασμό απέναντι σε όλα της τα μέλη;», αναρωτήθηκε.

ΥΓ: Η πινακίδα Au Nègre Joyeux και ο πίνακας που τη συνόδευε έπρεπε κανονικά να έχουν επιστρέψει από καιρό, μαζί με τη νέα επεξηγηματική πλακέτα, στον αριθμό 14 της οδού Μουφτάρ στο Παρίσι. Δεν έχουν όμως. Στην πραγματικότητα η τύχη τους αγνοείται, το όλο σχέδιο έχει κολλήσει σε διαφωνίες, και αντιρρήσεις, και κόντρα αντιρρήσεις. Αλλά ας μην αφήσουμε αυτή τη μικρή αλήθεια, τις ανεπάρκειες των ανθρώπων, να χαλάσουν μια ωραία ιστορία.