Ηχοδύναμα

Κουαρτέτο Αλμπαν Μπεργκ: Οι πλήρεις ηχογραφήσεις στη Warner, 62 cd, 8 dvd

Ποιο είναι το κορυφαίο κουαρτέτο εγχόρδων στον κόσμο; Το ερώτημα επανέρχεται συχνά σε συζητήσεις παρά το γεγονός ότι είναι από τη φύση του υπεραπλουστευτικό και, εν τέλει, αφελές αφού κατά βάθος αγνοεί την ίδια τη φύση της μουσικής. Ομως ένα παραπλήσιο ερώτημα έχει ουσία: ποια κουαρτέτα θα περιελάμβανε ένας κατάλογος με τα πιο σημαντικά; Και σε αυτό το (δύσκολο) ερώτημα υπάρχουν κάποια σταθερά ονόματα που δεν θα μπορούσαν ποτέ να λείψουν: ένα από αυτά είναι ασφαλώς το Κουαρτέτο Αλμπαν Μπεργκ. Και, μάλιστα, όχι μόνον για τη μακρά περίοδο που ήταν ενεργό, από το 1970 έως το 2008, αλλά για το σύνολο της ιστορίας της μουσικής δωματίου του 20ου αιώνα.

Η ΣΚΥΤΑΛΗ ΤΗΣ ΒΙΕΝΝΗΣ. Οπως πολλά σχήματα στο παρελθόν έτσι και το Αλμπαν Μπεργκ ξεπήδησε εν πολλοίς μέσα από τις τάξεις της Φιλαρμονικής Ορχήστρας της Βιέννης. Από καμία άλλη ορχήστρα στην ιστορία της μουσικής δεν προήλθαν τόσα πολλά και τόσο σημαντικά σχήματα μουσικής δωματίου – τα κουαρτέτα δεν είναι άλλωστε τα μόνα. Το Μπεργκ, αν και μέλη του προέρχονταν και από τη Συμφωνική της Βιέννης αλλά και εκτός ορχηστρών, μπήκε και αυτό στην ελίτ που ιστορικά περιελάμβανε κουαρτέτα όπως τα Ροζέ, Μπαρίλι, Κονζερτχάουζ, Βέλερ και ορισμένα ακόμα, επίσης σημαντικά. Είναι μία παράδοση τόσο ισχυρή που η συνέχειά της κατάφερε να επιβιώσει όχι ενός, αλλά δύο Παγκοσμίων Πολέμων. Ηδη πριν από τον Πρώτο Παγκόσμιο, ο Αρνολντ Ροζέ συνδέθηκε με στενή φιλία με τον Μπραμς και με τον Μάλερ, με τον οποίο συνδέθηκε και συγγενικά. Εκείνο το κουαρτέτο ήταν που έφερε στον 20ο αιώνα την ακόμα παλιότερη παράδοση από τα χρόνια του Μπετόβεν για την ερμηνεία των έργων του οποίου δημιουργήθηκε και η ίδια η Φιλαρμονική, ως Ορχήστρα του Συλλόγου των Φίλων της μουσικής, αλλά και τα πρώτα κουαρτέτα που βγήκαν από αυτήν. Οι Μπεργκ πήραν λοιπόν αυτή την πολύ βαριά σκυτάλη στις αρχές της δεκαετίας του ’70 και την κράτησαν επάξια για περίπου τέσσερις δεκαετίες. Ενώ όμως ο αξεπέραστος ήχος των εγχόρδων της Βιέννης βρίσκεται στη βάση όλων αυτών των σχημάτων αυτό δεν σημαίνει ότι το καθένα δεν είχε τη δική του προσωπικότητα με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και τη μουσική και πνευματική αυθυπαρξία της.

Η ΕΛΕΝ ΜΠΕΡΓΚ ΔΙΝΕΙ ΤΗΝ ΑΔΕΙΑ. Το όνομα που επέλεξαν οι τέσσερις αυτοί μουσικοί να δώσουν στο κουαρτέτο τους δεν παραπέμπει στην Πρώτη Σχολή της Βιέννης, στον Χάιντν, τον Μότσαρτ και τον Μπετόβεν, αλλά στη Δεύτερη, των Σένμπεργκ, Βέμπερν και Μπεργκ που το έργο της άλλαξε την πορεία της μουσικής στον 20ο αιώνα. Ο Μπεργκ ήταν ίσως ο «βαθύς» και από τους τρεις συνθέτες και το έργο του στη μουσική δωματίου υπήρξε σταθμός στην εξέλιξή της. Οπως είναι φυσικό, τέθηκε αμέσως και στο επίκεντρο του κουαρτέτου που πήρε το όνομά του. Αυτό δεν συνέβη αυθαίρετα: όταν η χήρα του Αλμπαν Μπεργκ, Ελεν, άκουσε το Κουαρτέτο εντυπωσιάστηκε τόσο ώστε δέχθηκε να τους παραχωρήσει το δικαίωμα να πάρουν το όνομά του. Ομως, παρ’ όλα αυτά, ειδικά μετά την πρώτη δεκαετία της ύπαρξής του, το Μπεργκ, που είχε πια καθιερωθεί διεθνώς στην πρώτη γραμμή της εποχής του, στράφηκε όλο και πιο πολύ στην κλασική περίοδο, στην Πρώτη Σχολή και προοδευτικά και στον ρομαντισμό. Οι Μπεργκ είναι ένα από τα ελάχιστα σχήματα που ηχογράφησαν δύο πλήρεις κύκλους των έργων του Μπετόβεν, ο ένας μάλιστα «ζωντανά». Και οι δύο έχουν status αναφοράς στη δισκογραφία των έργων. Επιπλέον, ο πρώτος από τους δύο κύκλους πούλησε περισσότερα από ένα εκατομμύριο αντίτυπα παγκοσμίως – αριθμός ρεκόρ. Αντίστοιχο όμως είναι και το status που έχουν οι ηχογραφήσεις τους στον κύκλο κουαρτέτων του Μπέλα Μπάρτοκ. Οταν προτοεκδόθηκαν προκάλεσαν παγκόσμια αίσθηση, που μπορεί να συγκριθεί μόνον με εκείνη που συνόδευσε τις ερμηνείες του Κουαρτέτου του Τόκιο στα ίδια έργα. Τις δύο τελευταίες τους δεκαετίες οι Μπεργκ ηχογραφούσαν μόνον «ζωντανά». Πάντως πέρα από τη Δεύτερη Σχολή της Βιέννης δούλεψαν πολύ με το ρεπερτόριο του 20ου αιώνα συνολικά. Σημαντικοί συνθέτες όπως ο Λουτσιάνο Μπέριο έχουν εκφράσει τον θαυμασμό τους για το σχήμα. Ομως εδώ υπάρχει και μια ιδιαιτερότητα: η συγκριτική απόστασή τους από τα κουαρτέτα του Σοστακόβιτς, κάτι που αν και συνιστά ένα είδος κενού, από την άλλη πλευρά, τονίζει ακόμα περισσότερο τη στενή σύνδεση του κουαρτέτου με τις πνευματικές και μουσικές του ρίζες στη Βιέννη.