Ο λογοτεχνικός κανόνας της Μεταπολίτευσης

Η νεοελληνική λογοτεχνία από τις απαρχές της ως και τη δεύτερη μεταπολεμική γενιά έχει διερευνηθεί εκτεταμένως και έχει, σε επαρκή βαθμό, καλυφθεί βιβλιογραφικώς, τόσο από άποψη ιστορική και γραμματολογική, όσο και από τη σκοπιά των ειδολογικών και θεωρητικών διαχωρισμών και των θεματολογικών κατατάξεων. Εντούτοις, η τρέχουσα λογοτεχνική περίοδος, από τη Μεταπολίτευση έως την κρίσιμη περίοδο των ημερών μας, αξίωνε εναγωνίως μια βιβλιογραφική στέγη που θα ενίσχυε την πολυφωνία και την πολυσυλλεκτικότητα των σύγχρονων ερευνητικών δοκιμών.

Την απουσία μιας συγκροτημένης γραμματολογικής επισκόπησης που να εστιάζει στις διαρκείς ζυμώσεις του σύγχρονου λογοτεχνικού πεδίου, από τη Μεταπολίτευση και εντεύθεν, έρχεται να καλύψει η εξαίρετη μελέτη του κριτικού λογοτεχνίας Βαγγέλη Χατζηβασιλείου, με τον τίτλο «Η κίνηση του εκκρεμούς: άτομο και κοινωνία στη νεότερη ελληνική πεζογραφία 1974-2017», από τον εκδοτικό οίκο Πόλις. Συστηματικός και ακάματος εργάτης της ελληνικής λογοτεχνικής κριτικής από το 1985, συμμετείχε είτε ως επιμελητής είτε ως συντάκτης σε μια πλειάδα συλλογικών έργων για την ελληνική ποίηση και την πεζογραφία, εξέδωσε μονογραφίες και συνεισέφερε σημαντικά στη διαμόρφωση του λογοτεχνικού μας σύμπαντος τόσο με κριτικές, όσο και με συγκριτολογικές μελέτες.

Με τη μετάβαση στη ρευστή νεωτερικότητα και την είσοδο στην ψηφιακή εποχή, το λογοτεχνικό τοπίο ήταν αναμενόμενο να εμπλουτιστεί, να αναδιαμορφωθεί και να τεθεί υπό επαναδιαπραγμάτευση, σε παγκόσμιο επίπεδο. Εξω από τον χορό της διεύρυνσης των λογοτεχνικών οριζόντων δεν θα μπορούσαν να μείνουν ούτε οι έλληνες πεζογράφοι, οι οποίοι συνεισφέρουν στη σύγχρονη λογοτεχνική παραγωγή είτε υπηρετώντας νέα λογοτεχνικά είδη είτε ανανεώνοντας τις παραδοσιακές φόρμες. Τη σύγχρονη αυτή λογοτεχνική στρωματογραφία κλήθηκε να οργανώσει στο πρόσφατο βιβλίο του ο Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, επιχειρώντας μέσα από αισθητικά κριτήρια, ερμηνευτικές δοκιμές και κριτικές παρατηρήσεις να περιοδολογήσει με αντικειμενικότητα, συνέπεια και ακρίβεια τη λογοτεχνική γενιά της Μεταπολίτευσης.

Η ΜΕΘΟΔΟΣ. Μέσα σε έναν τόμο 904 σελίδων και με πάνω από 1.500 υποσελίδιες σημειώσεις και παραπομπές, ο Χατζηβασιλείου παραθέτει μία ευσύνοπτη εισαγωγή και οργανώνει το υλικό του σε 10 κρίσιμα κεφάλαια, οριοθετώντας το χρονολογικό του άνυσμα με την πεζογραφία από το 1974 ως και τη λογοτεχνική παραγωγή της εποχής που διανύουμε, την πεζογραφία της κρίσης. Στο άρθρο του «Genre and the Literary Canon», o Fowler (1979) πολύ σωστά επισημαίνει πως η διαπραγμάτευση της λογοτεχνικής ιστοριογραφίας δεν στηρίζεται σε μετρήσιμα δεδομένα, σε καταλόγους, καταγραφές ή κατάστιχα∙ τα λογοτεχνικά τεκμήρια χαρακτηρίζονται από ελαστικότητα (elasticity), τουτέστιν, εκείνο που δεσπόζει είναι το κριτήριο της υποκειμενικής πρόσληψης του έργου από την πλευρά του ιστορικού και γραμματολόγου, με τον τελευταίο να καλείται όχι μόνο να εντοπίσει και να διαρθρώσει χρονολογικά και ειδολογικά τη λογοτεχνική επικράτεια της περιόδου που εξετάζει, αλλά και να αξιολογήσει τα υφολογικά στοιχεία, τα εκφραστικά μέσα και τις αφηγηματικές τεχνικές των έργων που θα συμπεριλάβει στην αισθητική αποτίμηση που θα συγκροτήσει το έργο του. Αυτή ακριβώς την επίμοχθη διαπραγμάτευση απέναντι στην πολυφωνία των λογοτεχνικών παραδειγμάτων μέσα από το δίπολο των αποσιωπήσεων και των αναφορών, της παρουσίας και της απουσίας, της συμπερίληψης και της εξαίρεσης, φέρνει εις πέρας «Η κίνηση του εκκρεμούς» με εξαιρετική μεθοδολογία και συνθετική σκέψη.

Επιπλέον, ο Χατζηβασιλείου με τη μελέτη αυτή καινοτομεί όχι μόνο γιατί καθιστά σαφείς τους ιστορικούς μηχανισμούς των ρήξεων και των συνεχειών της μεταπολιτευτικής περιόδου και φωτίζει τις ιδεολογικοπολιτικές συνάφειες της περιοδολόγησής του, αλλά και γιατί εισάγει νέα διανοητικά σχήματα οργάνωσης των λογοτεχνικών προϊόντων τής υπό εξέταση περιόδου, ανατέμνοντας το λογοτεχνικό corpus της εποχής με κριτήρια αισθητικής πρόσληψης και ερμηνείας. Ειδικότερα, σε καθένα από τα δέκα κεφάλαια της ανά χείρας μελέτης προτάσσεται μια αρκετά εκτενής διευκρινιστική εισαγωγή, σχετική με το θέμα και το περιεχόμενο της υπό εξέταση ενότητας, με βιβλιογραφικές παραπομπές σε ιστορικές και θεωρητικές πηγές, οι οποίες διαφωτίζουν τα ιστορικογραμματολογικά κριτήρια της εκάστοτε ενότητας. Ο Χατζηβασιλείου, επιπλέον, συνομιλεί και με τους συγκαιρινούς του κριτικούς λογοτεχνίας, επιστρατεύοντας στην τεκμηρίωσή του τις κριτικές φωνές της εποχής του.

Η ΡΕΥΣΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ. Εκείνο, όμως, που υποδηλώνει περισσότερο από όλα τη φρεσκάδα της μεθοδολογικής του προσέγγισης κατά την επισκόπηση της μεταπολιτευτικής πεζογραφίας είναι οι υποενότητες, οι οποίες διαμορφώνονται σε καθένα από τα δέκα κεφάλαια του βιβλίου και ολοκληρώνονται στο τέλος κάθε κεφαλαίου από την ενότητα «συμπληρωματικές τροχιές», για τα έργα που ακροθιγώς εμπίπτουν στο περιεχόμενο του κατά περίπτωση κεφαλαίου. Το γεγονός, ακριβώς, ότι αρκετοί πεζογράφοι μπορεί να εμφανίζονται, με διαφορετικά έργα κατά περίπτωση, σε περισσότερες από μία περιόδους και σε πολλαπλούς θεματικούς κύκλους καταδεικνύει με έξοχο τρόπο τη ρευστότητα της νέας εποχής, τον μοντερνισμό της μετανεωτερικότητας. Η διεισδυτική και οξυδερκής κριτική ματιά του Βαγγέλη Χατζηβασιλείου φρόντισε ώστε η ολοένα αυξανόμενη ρευστότητα της σύγχρονης εποχής, πλησιάζοντας προς τις μέρες μας, να αποτυπωθεί κατοπτρικά και στη γραμματολογική του εργασία.

Η ανά χείρας μελέτη συνιστά ένα εξαιρετικά ελκυστικό και ενδιαφέρον εκδοτικό γεγονός, καθώς επιχειρεί μία από τις αξιολογότερες απόπειρες ιστορικοποίησης του λογοτεχνικού παρόντος, πέρα από τις λογοτεχνικές αυταξίες. Αλλωστε, ο λογοτεχνικός κανόνας σε κάθε χώρα και σε κάθε εποχή έχει ρόλο ρυθμιστικό, ανανεώνει και εμφυσά νέο αέρα στο εκάστοτε λογοτεχνικό σύμπαν, επικαιροποιεί τις αναγνωστικές εμπειρίες, μετατοπίζει και σπανιότερα εκτοπίζει. Ο αναγνώστης τής εν λόγω μελέτης θα δει σύγχρονούς του πεζογράφους, παλαιότερους και πολύ νέους, πεζογράφους οι οποίοι ζουν ανάμεσά μας και είναι «φίλοι» μας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, να εντάσσονται σε μια συνολική θεώρηση για τη μεταπολιτευτική περίοδο, να γίνονται κομμάτι μιας εντατικής επιστημονικής περιοδολόγησης και, εν τέλει, να κανονικοποιούνται, εντασσόμενοι στο πλέον πρόσφατο κεφάλαιο της ιστορίας της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Χάρη και στην περιώνυμη φροντίδα του εκδοτικού οίκου Πόλις, με επιμέλεια και διόρθωση από τη Στέλλα Αλισάνογλου και την Αλεξάνδρα Δένδια, η μελέτη του Βαγγέλη Χατζηβασιλείου «Η κίνηση του εκκρεμούς» συνιστά μία εξαίρετη γραμματολογική μελέτη της ιστορίας της λογοτεχνίας «εν τω γίγνεσθαι».