Οταν τα social media κανουν πολιτική

Το μέλλον, σύμφωνα με τον Αντι Γουόρχολ, θα επιφύλασσε σε όλους περίπου δεκαπέντε λεπτά δημοσιότητας. Ο Γουόρχολ, βέβαια, δεν είχε προβλέψει τα σόσιαλ μίντια. Η καθημερινή τριβή στον διαδικτυακό χώρο, με like και share, δημιούργησε ένα νέο είδος διασημότητας στη δημόσια σφαίρα που διαρκεί πολύ περισσότερο από λίγα λεπτά. Και μαζί, μια αδιαμεσολάβητη επαφή μεταξύ των χρηστών που θα ζήλευε και ο πιο ικανός διαφημιστής.

Οι πολιτικοί άργησαν να αντιληφθούν τι μεγάλο τεχνολογικό δώρο είναι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Και θα είχαν αργήσει ακόμα περισσότερο αν δεν υπήρχε ο Μπαράκ Ομπάμα. Το μακρινό 2007, δύο μήνες αφότου ανακοίνωσε πως θα διεκδικήσει το χρίσμα των Δημοκρατικών απέναντι στη Χίλαρι Κλίντον, ο Ομπάμα πόσταρε μια ερώτηση στην πλατφόρμα του Yahoo: Πώς μπορούμε να πείσουμε περισσότερους πολίτες να εμπλακούν στις δημοκρατικές διαδικασίες; Πήρε χιλιάδες απαντήσεις – ήταν η πρώτη φορά που ένας υποψήφιος ζητούσε τη γνώμη της διαδικτυακής κοινωνίας των πολιτών. Η εποχή ήταν ιντερνετικά αθώα, η έννοια του πληρωμένου τρολ δεν υπήρχε στο διαδικτυακό λεξιλόγιο, ενώ οι αποκαλύψεις για την Cambridge Analytica θα αργούσαν πολύ ακόμα. Ο Ομπάμα αξιοποίησε στο μέγιστο τα τιτιβίσματα του μόλις ενός έτους Twitter. Εμαθε, μέσα από τα στατιστικά των ακολούθων του, το κοινό στο οποίο έπρεπε να απευθυνθεί. Πλησίασε τη νέα γενιά με ένα πιασάρικο σύνθημα. Δεν κέρδισε μόνο το Δημοκρατικό κατεστημένο, αλλά και την προεδρία των ΗΠΑ.

Τα social media έγιναν το μέσο των πολιτικών αουτσάιντερ, όσων δεν είχαν πρόσβαση στα λεγόμενα συστημικά μέσα και έψαχναν βήμα για να μιλήσουν στο ακροατήριό τους. Ο Ομπάμα είχε δώσει ένα προοδευτικό παράδειγμα. Το ίδιο, με τις ανάλογες τεχνολογικές βελτιώσεις, ακολουθούν μέχρι σήμερα υποψήφιοι που ανήκουν σε μειονότητες, όπως η Αλεξάντρια Οκάσιο-Κορτέζ, που παρότι μόλις 29 ετών και Λατίνα, κατάφερε να εκλεγεί στην αμερικανική Βουλή εκπροσωπώντας το Μπρονξ. Και η αντίπαλη πλευρά, όμως, έμαθε γρήγορα να παίζει το παιχνίδι της κοινωνικής δικτύωσης, ακολουθώντας τον τρόπο του Ομπάμα για την προώθηση ενός εναλλακτικού αφηγήματος. Το συντηρητικό, λαϊκίστικο κίνημα Tea Party, γέννημα της οικονομικής κρίσης, αργά αλλά σταθερά, άρχισε να αποκτά επιρροή στο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα. Στις προηγούμενες εκλογές, στήριξε με πάθος τον Ντόναλντ Τραμπ.

Οι ΗΠΑ είναι η μήτρα της επικοινωνίας. Τα τρεντ που δημιουργήθηκαν εκεί δεν άργησαν να έρθουν στην Ευρώπη. Το Κίνημα των Αγανακτισμένων το 2011, η εκστρατεία για την ανεξαρτησία της Σκωτίας το 2014, το ελληνικό δημοψήφισμα του 2015, η απόφαση για Brexit το 2016 και οι γαλλικές προεδρικές εκλογές του 2017 είναι όλα ενδεικτικά παραδείγματα του τρόπου με τον οποίο τα social media είχαν μπολιάσει την πολιτική: οι καμπάνιες που κέρδισαν ήταν αυτές που τα χρησιμοποίησαν με τον πιο σωστό τρόπο. Εκτός από τις εκστρατείες, αντιγράφηκε και η προσωπική επικοινωνία. Ο λογαριασμός του Τραμπ στο Twitter έγινε το μεγαλύτερό του όπλο στον δρόμο για την προεδρία. Και παρέμεινε τέτοιο όλα αυτά τα χρόνια – γι’ αυτό, άλλωστε, επέλεξε να χρησιμοποιεί τον προσωπικό του λογαριασμό, επιμένοντας να τουιτάρει ο ίδιος. Σήμερα, κάθε πολιτικός που σέβεται τον εαυτό του, έχει ένα account που αντιστοιχεί στην περσόνα του. Ή πληρώνει έναν πολύ καλό, πολύ διαβασμένο «τουιτερά» για να του το διαμορφώσει έτσι ώστε να γίνει σημείο αναφοράς.

Το κακό με τους πολιτικούς και τα social media είναι πως λίγοι αντιλήφθηκαν ότι, με τον ίδιο εύκολο και γρήγορο δρόμο που τους έδωσε καλή δημοσιότητα και φήμη, μπορεί να τους καταστρέψουν. Από ένα απλό επικοινωνιακό λάθος, όπως η πρόσφατη φωτογραφία του Γιώργου Κουμουτσάκου με τα πόδια πάνω στην καρέκλα του γραφείου, έως τη γραβάτα του Πάνου Καμμένου που αποδόθηκε «στο παιδί που πήρε το κινητό», δεν χρειάζεται πολύ για να χαλάσει το προφίλ που έχει δημιουργηθεί. Ο Δημήτρης Παπαδημούλης δικαιολόγησε εκεί το πόθεν έσχες του και τα φουσκωμένα καρότσια στο σουπερμάρκετ εν μέσω καραντίνας, ο Κωνσταντίνος Μπογδάνος προκαλεί ως «φιλελεύθερος πατριώτης». Η συνεχής δημοσιότητα ή θα τους βγει σε καλό ή θα τους καταντήσει απωθητικούς.

Και το θέμα δεν είναι μόνο επικοινωνιακό. Η αδιαμεσολάβητη επαφή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης δημιούργησε ένα ιδανικό θερμοκήπιο fake news. Ο μόνος τρόπος αυτά να σταματήσουν ήταν τα φίλτρα – αυτά που τελικά, μετά από τις αποκαλύψεις για καθοδήγηση των πολιτών, τα ίδια τα social media αρχίζουν να επιβάλλουν στους χρήστες τους. Τέτοιες ήταν οι επισημάνσεις για ψευδείς ειδήσεις και αποθέωση της βίας που επιβλήθηκαν στον πρόεδρο των ΗΠΑ που τόσο τον εκνεύρισαν. Η αρχή του τέλους μιας διαδικτυακής εποχής που επέτρεψε περισσότερα απ’ όσα μπόρεσε να αποτρέψει.