Η επεμβατική προστασία {LF}της παραδοσιακής κληρονομιάς και του αστικού τοπίου

Κατά παλαιά συνήθεια η πολιτεία δεν στέργει να ασχοληθεί με την εξέλιξη του κτιριακού αποθέματος της χώρας παρά μόνον περιστασιακά, κυρίως δε για φορολογικές εισπράξεις. Ιδιαίτερα άστοργη παραμένει για τη διατήρηση του εθνικού θησαυρού της παραδοσιακής κληρονομιάς, όπου έχει μεν προνοήσει τη θεσμική και διοικητική προστασία πλην όμως το κατά κανόνα μεγάλο οικονομικό βάρος της συντήρησης λόγω της παλαιότητας στον πατριωτισμό των ιδιοκτητών, αδιαφορώντας για τις οικονομικές δυνατότητές τους. Οι ισχύουσες φορολογικές διευκολύνσεις παραμένουν ασήμαντες. Ας σημειωθεί ακόμα ότι σήμερα θα έπρεπε να συμπεριληφθεί στους εορτασμούς των 200 χρόνων από το 1821 η προβολή και η προστασία των διασωζομένων σπιτιών μερικών επιφανών αγωνιστών του 1821.

Εξάλλου είναι σχεδόν ανύπαρκτη η αισθητική μέριμνα για τις οπτικές ανισότητες, ιδιαίτερα στις πόλεις, ιδιαίτατα στα κέντρα πόλεων όπου για δεκαετίες ρυπαίνουν το περιβάλλον ερειπωμένα ημιτελή κτίρια καθώς και ασκεπή οικόπεδα ανάμεσα σε νεότερα κτίρια.

Αλλα κράτη παίρνουν διάφορα σχετικά μέτρα προστασίας. Αναφέρεται το περίφημο άρθρο 176 του «Ομοσπονδιακού Γερμανικού Νόμου» περί επιβολής δόμησης το 1955, το οποίο συνεχώς συμπληρώνεται με άλλα συναφή νομοθετήματα και πλούσια νομολογία.

Η ρίζα αυτού του κακού βρίσκεται στη μονομερή προστασία της ιδιωτικής ιδιοκτησίας, εφόσον στην Ελλάδα ισχύει το αναφαίρετο δικαίωμα της δόμησης, τηρουμένων βέβαια των πολεοδομικών όρων. Αντίθετα όμως προς άλλα κράτη δεν υφίσταται νομοθετικό πλαίσιο για την επιβολή της δόμησης, δηλαδή το κατάλληλο μέτρο το οποίο αποφεύγεται με τον αόριστο μπαμπούλα της τυχόν αντισυνταγματικότητας. Θα πρέπει όμως να σημειωθεί το συναφές παράδειγμα των Χρήσεων Γης στην Πλάκα όπου προβλέπεται και εφαρμόζεται η επιβολή κατοικίας στους άνω ορόφους, στα πλαίσια της σωτήριας επέμβασης της πολιτείας από το τέλος της δεκαετίας 1970-1980 χάρις στην πρωτοβουλία του υπουργού Στ. Μάνου.

Στον γερμανικό νόμο παρέχεται το δικαίωμα στην τοπική αυτοδιοίκηση να υποχρεώνει για διάφορους λόγους τους ιδιοκτήτες εντός μιας τακτής προθεσμίας να δομήσουν, όπως ένα ακάλυπτο οικόπεδο ιδιαίτερα δε ανάμεσα σε υφιστάμενα κτίρια, να προσαρμόσουν ένα ακατάλληλο κτίριο, να αποπερατώσουν ένα ημιτελές, να αφαιρέσουν από ένα  υφιστάμενο κτίριο κακές προσθήκες κ.ά. με σκοπό την ολοκληρωμένη εικόνα του αστικού τοπίου, εφόσον στην ειδική έννοια της αισθητικής συμπεριλαμβάνεται η γενική έννοια της δημόσιας ωφέλειας και της προστασίας του περιβάλλοντος.

Εάν η εφαρμογή της επιβολής δόμησης κρίνεται οικονομικά αδύνατη για τον ιδιοκτήτη, αυτός μπορεί να ζητήσει την απόκτησή του ή την απαλλοτρίωσή του από το δημόσιο. Θα πρέπει βέβαια να σημειωθεί ότι το κράτος έρχεται αρωγός με οικονομικές και φορολογικές διευκολύνσεις.

Πάντως δεν πρέπει να παραβλέπεται ότι το υφιστάμενο προστατευτικό πλαίσιο ακυρώνεται σήμερα με αποχαρακτηρισμό διατηρητέων κτιρίων οπότε απαιτείται αγώνας διαμαρτυριών και παραστάσεων για τη διάσωση των εν λόγω κτιρίων, όπως συστηματικά επιχειρεί η Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού από μισό αιώνα τώρα για την προστασία του παραδοσιακού πλούτου και την ποιότητα του αστικού τοπίου.

Ο Γιάννης Μ. Μιχαήλ είναι αρχιτέκτων-πολεοδόμος, αντιπρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού