Ο επίμονος ρατσισμός

Τι είναι αυτό που κάνει την Αμερική να εκρήγνυται για ένα θέμα το οποίο τη δίχασε στον 19ο αιώνα, οδηγώντας σε έναν αιματηρό εμφύλιο πόλεμο, και το οποίο υποτίθεται ότι σταδιακά στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα προσπάθησε να το ξεπεράσει αποκαθιστώντας όχι μόνο την τυπική ισότητα αλλά και θεσμοθετώντας μέτρα «θετικών διακρίσεων»; Η απάντηση είναι απλή: η διαρκής και επίμονη αναπαραγωγή του ρατσισμού. Προφανώς και το φαινόμενο δεν είναι μόνο αμερικανικό. Στην Ευρώπη η κληρονομιά του ρατσισμού και της αποικιοκρατίας αποτυπώνεται επίσης σε ένα φάσμα από πραγματικές διακρίσεις και φράγματα που αναπαράγονται, παρά την τυπική κατοχύρωση εκτεταμένων μορφών τυπικής ισότητας.

Πολλές φορές ο ρατσισμός αντιμετωπίζεται ως μια ιδιότυπη απόκλιση από τις νόρμες της νεωτερικότητας. Σύμφωνα με αυτό το σχήμα, η ανάπτυξη του καπιταλισμού και η ανάδυση της φιγούρας του ελεύθερου εργαζόμενου μισθωτού και του ελεύθερου πολίτη, διαμορφώνουν μια συνθήκη στην οποία δεν χωράει ούτε η δουλεία, ούτε οι φυλετικές ή άλλες διακρίσεις. Ομως, το σχήμα αυτό είναι πολλαπλά παραπλανητικό. Η πραγματική ιστορία του καπιταλισμού και της νεωτερικότητας δείχνουν ότι όχι μόνο συνυπήρξε με μορφές εξαναγκαστικής εργασίας αλλά και έδωσε νέα ώθηση στη δουλειά. Η δυσκολία να βρεθεί ελεύθερη εργασιακή δύναμη στις αποικίες, για να δουλέψει στα μεγάλα αγροκτήματα που παρήγαγαν για την παγκόσμια αγορά, πυροδότησε το ατλαντικό δουλεμπόριο, μια πρωτοφανούς κλίμακας επιχείρηση μαζικού εξανδραποδισμού και βαναυσότητας που άφησε βαθιά τραύματα και από τις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Ομως, οι επενδυτές προηγούμενων αιώνων δεν είχαν ιδιαίτερο πρόβλημα με τέτοιες συνθήκες.

Η ΚΑΤΑΡΓΗΣΗ ΤΗΣ ΔΟΥΛΕΙΑΣ. Ούτε η αρχική σύλληψη του πολιτικού φιλελευθερισμού περιλάμβανε την απόρριψη της δουλείας. Από τον Τζον Λοκ μέχρι τους ηγέτες της αμερικανικής επανάστασης και τους διαμορφωτές του αμερικανικού συντάγματος, η δουλεία θεωρήθηκε ως λίγο πολύ νόμιμη και φυσική κατάσταση πραγμάτων. Στην πραγματικότητα θα χρειαστούν μεγάλοι αγώνες και συγκρούσεις για να καταργηθεί η δουλεία. Ας μην ξεχνάμε ότι χρειάστηκε η Αϊτινή Επανάσταση, μια επανάσταση με πυρήνα πρώην δούλους, για να πιεστεί η Γαλλική Εθνοσυνέλευση να διακηρύξει την κατάργηση της δουλείας στις αποικίες.

Ομως, η εμπειρία έδειξε ότι ακόμη και μετά την κατάργηση της δουλείας, ο ρατσισμός διατηρήθηκε. Αλλωστε, παρέμεινε η βασική ιδεολογική υποστήριξη της αποικιοκρατίας μέχρι και τους μεγάλους αποαποικιακούς αγώνες της περιόδου μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο λόγος είναι ότι ο ρατσισμός επέτρεπε τη διατήρηση σημαντικών τμημάτων του πληθυσμού σε μια υποδεέστερη θέση, έτσι ώστε να μπορούν να τους επιβάλλονται δυσμενέστεροι όροι εργασίας και ζωής. Ας μην ξεχνάμε ότι σε χώρες όπως οι ΗΠΑ, χρειάστηκε να φτάσουμε στη δεκαετία του 1960 για την εξάλειψη των τυπικών φυλετικών διακρίσεων και την πλήρη αναγνώριση πολιτικών δικαιωμάτων. Και ήταν ακριβώς η διαπίστωση της επιμένουσας πραγματικότητας του ρατσισμού και της ανισότητας που εξηγεί τις μεγάλες εκρήξεις των μαύρων κοινοτήτων στη δεκαετία του 1960.

Ομως, ακόμη και μετά από αυτές και παρ’ όλα τα βήματα πολιτικών που υποτίθεται ότι θα διόρθωναν την κατάσταση, η συνθήκη παρέμεινε  εξαιρετικά άνιση. Οι Αφροαμερικανοί στις ΗΠΑ θα είναι από τα βασικά θύματα του «πολέμου κατά του εγκλήματος», θα έχουν πολύ μεγαλύτερη πιθανότητα να βρεθούν στη φυλακή σε σχέση με τους λευκούς, αποτελώντας δυσανάλογα μεγάλο μέρος του πληθυσμού των αμερικανικών φυλακών, θα εξακολουθούν να έχουν μέσο εισόδημα πολύ χαμηλότερο των λευκών, θα έχουν αυξημένη πιθανότητα θανάτου από πυρά ή βία αστυνομικών και  – όπως διαπιστώνουμε τραγικά αυτές τις μέρες -μεγαλύτερη πιθανότητα θανάτου από Covid-19 και επειδή έχουν συχνότερα υποκείμενα προβλήματα υγείας που γεννούν οι κοινωνικές συνθήκες που αντιμετωπίζουν και επειδή εργάζονται πιο συχνά σε εργασίες «πρώτης γραμμής» που τους εκθέτουν σε σημαντικό κίνδυνο.

Ομως, η επιβίωση και αξιοποίηση του ρατσισμού είναι εμφανής και στην Ευρώπη (την ήπειρο όπου στήθηκαν τα εργοστάσια θανάτου του Ολοκαυτώματος), ιδίως από τη στιγμή που επιτρέπει τη συστηματική διατήρηση ενός σημαντικού μέρους του πληθυσμού (και του εργατικού δυναμικού) σε μια συνθήκη τυπικών και άτυπων διακρίσεων. Από τη διαφορετική μεταχείριση που εξακολουθεί να επιφυλάσσει π.χ. το γαλλικό κράτος απέναντι των πολιτών που έχουν καταγωγή από μετανάστες από τις αποικίες, μέχρι τη βαναυσότητα των πανευρωπαϊκών αντιμεταναστευτικών μέτρων και το όραμα της «Ευρώπης-Φρούριο», έχουμε ένα σύνολο πολιτικών που επιτείνουν μια συνθήκη ακραίας θεσμικής και υλικής επισφάλειας, που ενισχύει μορφές υπερεκμετάλλευσης, αλλά και συντηρεί μορφές σύγκρουσης και αντιπαλότητας ανάμεσα σε ανθρώπους που στην πραγματικότητα μοιράζονται μια κοινή καταπιεστική, εκμεταλλευτική και αλλοτριωτική συνθήκη.

Η σκοτεινή πλευρά της νεωτερικότητας

Η αποικιοκρατία και ο ρατσισμός παραμένουν οι σκοτεινές πλευρές της νεωτερικότητας. Αποτελούν την ενοχλητική «άλλη» πλευρά της ιστορικής ανάδυσης μορφών που θεωρούμε αυτονόητες, από την επέκταση του καπιταλισμού και της αγοράς, μέχρι τη φιλελεύθερη δημοκρατία και τους θεσμούς της. Η αποαποικιοποίηση ποτέ δεν ολοκληρώθηκε και η κληρονομιά της αποικιοκρατίας παραμένει ενεργή στο εσωτερικό των πάλαι ποτέ αποικιακών μητροπόλεων, αποτελώντας ένα από τα κρίσιμα ρήγματα που τις διαπερνούν.