Σωκράτης Καραντινός

Ο Σωκράτης Καραντινός (1906 – 1979) είναι μια ιδιάζουσα και άκρως ενδιαφέρουσα καθεαυτήν προσωπικότητα του νεότερου θεατρικού μας πολιτισμού. Ανήκει σε μια οικογενειακή παράδοση που έχει να επιδείξει αξιόλογες προσωπικότητες στον χώρο των τεχνών. Αναφέρω ενδεικτικά τον αδελφό του αρχιτέκτονα Καραντινό που στόλισε Αθήνα και Θεσσαλονίκη με αξιόλογα οικοδομήματα της μοντέρνας, αλλά όχι ακραίας, αρχιτεκτονικής αισθητικής.

Ο Σωκράτης είχε ποικίλη δράση στα πνευματικά πράγματα του τόπου μας. Ασκησε κατά καιρούς τη δημοσιογραφία με λόγια κείμενα, αλλά και την κριτική, όχι μόνο του θεάτρου, αλλά και των εικαστικών τεχνών και της δοκιμιογραφίας. Σε αυτή τη θέση, όμως, θα περιοριστούμε στις θεατρικές του δημιουργίες, τη σκηνοθεσία, παρότι συχνά ο ίδιος σε σκηνοθεσίες του κλασικών έργων πρωταγωνίστησε κιόλας.

Σπούδασε στη Γερμανία και την Αυστρία και ως ώριμος καλλιτέχνης και στη Γαλλία. Στη Γερμανία και στη Βιέννη σπούδασε στη Σχολή του Ράινχαρτ, αλλά σε ειδικό τμήμα. Λόγω μιας ανατομικής διαμαρτίας στη γλώσσα άρθρωνε με έντονο σίγμα και δεν μπορούσε ως εκ τούτου να γίνει δεκτός από τον διάσημο Δάσκαλο στο τμήμα της υποκριτικής. Υπήρχε, όμως, στη Σχολή στη Βιέννη, στα κτίρια του παλατιού του Σένμπουργκ, ειδικό τμήμα ορθοφωνίας και θεραπείας των ελαττωμάτων της άρθρωσης. Εκεί φοίτησε ο Καραντινός, ενώ, παράλληλα, παρακολουθούσε στην κύρια Σχολή τα θεωρητικά θεατρολογικά μαθήματα και, συγχρόνως, με πάθος, έγινε μόνιμος θεατής των μεγάλων και διάσημων παραστάσεων της βερολινέζικης και της βιεννέζικης σκηνής και, ιδίως, της πρωτοπορίας. Είναι η εποχή των μεγάλων θεατρικών -ισμών. Του Συμβολισμού, του Νατουραλισμού και του Εξπρεσιονισμού, και στο θέατρο και στο σινεμά, αλλά και στα εικαστικά, στη μουσική και στον χορό. Είναι αξιοζήλευτο να σκέφτεται κανείς πως έχει την ευκαιρία να βλέπει να χορεύει ο Κρόιτσμπεργκ, να διευθύνει ορχήστρες ο Σαίνμπεργκ και ο Φον Κάραγιαν, να μπορεί ν’ ακούσει στο Πανεπιστήμιο τον Χάιζενμπεργκ ή τον Χάιντεγκερ και να διαβάζει τα φρεσκοτυπωμένα βιβλία του Τόμας Μαν.

ΛΟΓΙΟΣ. Ο Καραντινός ήταν ένας διψασμένος για γνώση, και μάλιστα τολμηρή, νέος. Είναι σχεδόν θαυμαστό πως οι περισσότεροι έλληνες σκηνοθέτες του θεάτρου, από τον Χρηστομάνο ως τον Φώτο Πολίτη και από τον Ροντήρη στον Κατσέλη και από τον Καραντινό ως τον Σολομό και τον Ευαγγελάτο, τον Βολανάκη και τον Γιώργο Μιχαηλίδη, ήταν λόγιοι, με πανεπιστημιακές σπουδές και συγγραφικό έργο, και μεταφραστικό και δοκιμιακό.

Ο Καραντινός, ερχόμενος στην Ελλάδα, αφού είχε εγκαταλείψει τη Γερμανία την εποχή που ανέβηκε στην εξουσία ο Χίτλερ και οι μελανοχίτωνες της σπείρας του, εντάχθηκε στους πνευματικούς κύκλους, κυρίως δοκιμιογράφων, μυθιστοριογράφων και ποιητών. Εγινε προσωπικός φίλος του Γιώργου Θεοτοκά και εντάχθηκε στους θαυμαστές, παραδομένος στη γοητεία του, έγινε οπαδός του Σικελιανού. Συχνά συνομιλητές του ήταν ο Παπανούτσος, ο Κακριδής, ο Κριαράς, ο Λίνος Πολίτης, ο Ζήσιμος Λορεντζάτος, ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, ο Μανόλης Ανδρόνικος, ο Γιάννης Μηλιάδης.

Με αυτούς και άλλους λογίους, στη δεκαετία του 1950, ίδρυσε το «Αθήναιον», που στεγαζόταν στην οδό Αμερικής, στο κτίριο της ΧΕΝ, και έγινε, σε εποχή φανατισμών και συντηρητισμού, ένα ελεύθερο Πανεπιστήμιο. Παράλληλα, στον ίδιο χώρο λειτούργησε και Δραματική Σχολή που διηύθυνε και πολλοί από τους παραπάνω λογίους δίδασκαν θεωρητικά. Ενδεικτικά αναφέρω πως ένας από τους μαθητές ήταν ο Στέφανος Ληναίος.

Ως σκηνοθέτης της πράξης ήταν απόλυτος θαυμαστής του κλασικού ρεπερτορίου, εκκινώντας από το αρχαίο δράμα και τον Πιραντέλλο και στο ελληνικό δραματολόγιο το εύρος του κάλυπτε την εποχή του «Εξηνταβελώνη» ως τον Θεοτοκά, τον Σικελιανό, τον Παλαμά, τον Καζαντζάκη. Μένω στον τελευταίο, διότι ο «Καποδίστριάς» του, το 1945-46, ήταν το μόνο έργο από την πληθώρα που έγραψε (πληρούν τρεις τόμους 3.000 σελίδων) που είδε να παίζεται στη σκηνή ο μεγάλος συγγραφέας, την εποχή, ίσως και γι’ αυτό (!), που ήταν υφυπουργός και έφερε τους πρώτους πρόσφυγες από τη Γεωργία!! Αλλά και τη «Σίβυλλα» του Σικελιανού (1962) δεν τη χάρηκε σκηνικά ο ποιητής της.

Ομως εδώ θα σταθώ σε μια τραυματική, για την ιστορία, όχι μόνον του θεάτρου μας, εποχή του πολιτισμού μας. Το 1943 ο Καραντινός σκηνοθετεί στο Ηρώδειο την «Εκάβη» του Ευριπίδη με τη μεγάλη και αδικοχαμένη την άλλη χρονιά Ελένη Παπαδάκη. Μετά από αυτή την παράσταση ο Καραντινός καταπιάστηκε με το αρχαίο δράμα και πήγε κόντρα στην έως τότε πρυτανεύουσα ερμηνευτική γραμμή του Πολίτη, του Ροντήρη και του Κατσέλη. Λόγω της αφοσίωσής του στην ποίηση και τη γοητεία του Σικελιανού υιοθέτησε την άποψη και την αισθητική για αναζήτηση της αρχαίας παραστατικής φόρμας και ανέβασε παραστάσεις επαγγελματικότερες σαφώς από τον ερασιτεχνισμό της Εύας Σικελιανού και του Καρζή, αλλά με αμφιλεγόμενη συλλογιστική και ακόμα πιο αμφιλεγόμενα αποτελέσματα. Οι παραστάσεις του υιοθέτησαν τα προσωπεία και τους κοθόρνους και το ύφος των υποκριτών έρρεπε προς μια μουσική, ρυθμική απαγγελία των στίχων.

Το 1951 ανέβασε στο Εθνικό Θέατρο τις «Νεφέλες» του Αριστοφάνη, με πρωταγωνιστή τον Χριστόφορο Νέζερ. Η παράσταση αυτή ταξίδεψε στη Γαλλία και παρουσιάστηκε στην «Κομεντί Φρανσαίζ» και πήρε καλές κριτικές από μια θεατρική αγορά που δεν ευνοούσε την αναβίωση του αρχαίου δράματος, τραγωδίας και κωμωδίας.

Μέσα στην Κατοχή σκηνοθέτησε στο Εθνικό τον «Ταρτούφο» του Μολιέρου, τον «Επιθεωρητή» του Γκόγκολ, τελευταία, πριν αποσυρθεί, ερμηνεία του μεγάλου ηθοποιού Νίκου Δενδραμή και Καζαντζάκη. Η συνεργασία του με τον σπουδαίο ρολίστα Τζ. Καρούσο γνώρισε στο κοινό το θεατρικό ποιητικό δαιμόνιο του Θεοτοκά, με το έξοχο «Παιχνίδι της τρέλας και της φρονιμάδας».

Το 1955 – εποχή που βρέθηκα στην Αθήνα φοιτητής και είδα όλες τις παραστάσεις του – ίδρυσε τον δικό θίασο, την «Αττική Σκηνή», όπου ανέβασε τα «Παντρολογήματα» του Γκόγκολ, τις «Νύχτες οργής» του Σαλακρού, τον «Κατσαντώνη» του Θεοτοκά, τον «Αίαντα» του Σοφοκλή και τον «Εξηνταβελώνη» (σμυρναίικη διασκευή του μολιερικού «Φιλάργυρου»), όπου πρωταγωνιστούσε ο ίδιος και ήταν αξέχαστος.

ΣΤΟ ΚΘΒΕ. Με την ίδρυση του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος, με Διευθυντή τον Γιώργο Θεοτοκά, φίλο και συνοδοιπόρο, ο Καραντινός έγινε μόνιμος σκηνοθέτης και ξεκίνησε με τον «Οιδίποδα Τύραννο», συνέχισε με τον «Αρχοντοχωριάτη» του Μολιέρου, τον «Οθέλλο» και την παλαμική «Τρισεύγενη».

Το 1967 γύρισε ξανά στο Εθνικό, με Διευθυντή τον λόγιο Βασίλη Φράγκο που είχε συνεργαστεί μαζί του, όταν ο Φράγκος ήταν προσωπάρχης του Κρατικού Θεάτρου Θεσσαλονίκης, γνωστός της «λέσχης» Σικελιανού, και ανέβασε «Ταρτούφο», «Κατά φαντασίαν ασθενή» , το «Καφενείο» του Γκολντόνι, τον «Αλχημιστή» του Μπεν Τζόνσον και πάντα Θεοτοκά: «Συναπάντημα στην Πεντέλη».

Ο Καραντινός λειτούργησε πάντα με κυριολεκτικά παιδαγωγικά, θεατρικά Κριτήρια, αφιερώθηκε στο κλασικό δραματολόγιο, ώστε να μυήσει το αστικό και μικροαστικό κοινό, αλλά και την εκπαιδευτική κοινότητα στα μεγάλα κείμενα της θεατρικής παράδοσης, από τον Σοφοκλή στον Πιραντέλλο, από τον Παλαμά στον Θεοτοκά.

Κλείνοντας, θέλω ν’ αναφερθώ στους λίγους, αλλά εκλεκτούς μαθητές του που δεν πρόδωσαν το σοβαρό δραματολόγιο που τους γαλούχησε (η σκηνογράφος Λίζα Ζαΐμη, ο πρόσφατα εκλιπών Μπάμπης Γιωτόπουλος, ο ποιητής και ηθοποιός Φεράλδης και άλλοι).