Η διπλωματία {LF}του Ζoom

Στην διάρκεια της πρώτης εβδομάδας του Απριλίου, στην έξαρση της πανδημίας στη Νέα Υόρκη, το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ πέρασε μια εβδομάδα έντονων διαβουλεύσεων σχετικά με τα πρωτόκολλα που απαιτούσαν οι επίσημες συνεδριάσεις να γίνονται μόνο σε μια ειδική αίθουσα στο κτίριο του ΟΗΕ. Αν και οι Ρώσοι τελικά συμφώνησαν να πραγματοποιηθεί τηλεδιάσκεψη, το κλίμα στις συνεδριάσεις δεν άλλαξε – παραμένει δύσκολο να ξεπεραστούν τα πολιτικά αδιέξοδα που συχνά μπλοκάρουν τη συναίνεση ανάμεσα στα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου. Ακόμα και εν μέσω της μεγαλύτερης διεθνούς κρίσης που έχουμε ζήσει μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, το Συμβούλιο Ασφαλείας, υπεύθυνο για «τη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας», απέτυχε να εγκρίνει ομόφωνα έστω και ένα ψήφισμα.

Η πανδημία του κορωνοϊού έχει θέσει νέους περιορισμούς στην παγκόσμια διπλωματία. Οι διπλωμάτες δεν μπορούν πια να συναντιούνται κατά πρόσωπο, να κάνουν ταξίδια στο εξωτερικό ή να διοργανώνουν συναντήσεις υψηλού επιπέδου. Αποστολές στο εξωτερικό δεν μπορούν πια να εξυπηρετήσουν τον βασικό στόχο – συναντήσεις με ντόπιους αξιωματούχους και αναγνώριση των συνθηκών που ισχύουν. Οι υπηρεσίες διεθνώς προσπαθούν να συνηθίσουν να λειτουργούν σε μεγάλο βαθμό διαδικτυακά, μέσω δικτύων που συνήθως δεν είναι ασφαλή. Οι διμερείς συναντήσεις μέσω τηλεδιασκέψεων γίνονται όλο και πιο συχνές και οι διασκέψεις πολλών πλευρών μέσω της εφαρμογής Zoom πληθαίνουν. Τόσο που ήδη δημιουργήθηκε ο καινούργιος όρος: «Zoomplomacy», δηλαδή διπλωματία μέσω Zoom.

Η προοπτική να συνεχιστεί με τον έναν ή τον άλλον τρόπο η πανδημία του COVID-19 για τους επόμενους 12 με 18 μήνες δημιουργεί το ερώτημα εάν η Zoomplomacy αποτελεί τη νέα κανονικότητα. Μπορεί να έχει διαρκή επιρροή στον τρόπο με τον οποίο διεξάγονται οι διεθνείς συνεννοήσεις ή να αποδειχθεί εφήμερο φαινόμενο που θα ξεθωριάσει μαζί με τον κορωνοϊό. Προς το παρόν, πάντως, συμβάλλει στον περιορισμό του οικολογικού αποτυπώματος πολλών ηγετών και διπλωματών. Και αυτό είναι θετικό.

Μάλιστα, έχει αποδώσει και κάποιους καρπούς. Στις αρχές Απριλίου, οι υπουργοί Ενέργειας του ΟΠΕΚ, σε τηλεδιάσκεψη σε συνεργασία με το G20, πέτυχαν να καταλήξουν σε μια ιστορική απόφαση για τη μείωση της παραγωγής πετρελαίου. Από την άλλη, βιντεο-διασκέψεις των G7 και G20 από την αρχή της πανδημίας δεν κατέληξαν σε κάποιες συγκεκριμένες αποφάσεις. Βέβαια, η αποτυχία οφείλεται περισσότερο στα αντικρουόμενα συμφέροντα και λιγότερο στο μέσο. Ομως γενικά οι τηλεδιασκέψεις δεν θεωρούνται ένα καλό εργαλείο για τη διπλωματία, καθώς λείπει η προσωπική επαφή και είναι πιο εύκολο να υπάρξουν παρεξηγήσεις.

Τελευταία, όλο και περισσότερα παράπονα καταγράφονται για τις δυσκολίες της διπλωματίας εκ του μακρόθεν. Το περιοδικό «Foreign Policy» μίλησε με αρκετούς αμερικανούς, ευρωπαίους και άλλους διπλωμάτες που περιγράφουν τις μη ευνοϊκές συνθήκες που δημιουργούνται από διαπραγματεύσεις χωρίς ανθρώπινη επαφή και χωρίς την ικανότητα να «διαβάσουν» τη γλώσσα του σώματος, που πολλές φορές στο διπλωματικό παιχνίδι παίζει σημαντικό ρόλο. Υπονομεύεται, λένε, η ικανότητα σύναψης και διατήρησης σημαντικών σχέσεων. Παρομοίως, αρκετές λεπτομέρειες μπορούν να αποφασιστούν από μακριά στα πιο χαμηλά επίπεδα, όμως οι μεγάλες αποφάσεις είναι πολύ δύσκολο να ληφθούν χωρίς την προσωπική επαφή των ηγετών. Για παράδειγμα, λένε, σε διασκέψεις κορυφής, οι τελικές λεπτομέρειες σε πολλές συμφωνίες επιτυγχάνονται με την προσωπική διπλωματία των ηγετών, που απαιτεί ανεπίσημες, ιδιωτικές συζητήσεις στο περιθώριο μιας συνόδου. Ομως αυτές οι ευκαιρίες είναι πολύ δύσκολο να αναπαραχθούν επιτυχώς διαδικτυακά.

Χωρίς συζητήσεις στο περιθώριο, με πιθανές παρανοήσεις, χωρίς τη γλώσσα του σώματος ή την αίσθηση της αλληλεπίδρασης με την άλλη ομάδα, οι διπλωμάτες δυσκολεύονται να επιτύχουν μια βαθύτερη κατανόηση των συνθηκών. Την ίδια στιγμή τεχνικά εμπόδια, προβλήματα στη συνδεσιμότητα, η γλώσσα και οι διαφορετικές ζώνες ώρας κάνουν τις διαδικτυακές πλατφόρμες αναξιόπιστες για τη διεξαγωγή ευαίσθητων διαπραγματεύσεων και επηρεάζουν την ικανότητα επίτευξης συμφωνίας σε ουσιώδη θέματα.

Και βέβαια δεν υπάρχει πλέον το λεγόμενο «off the record», οι ανεπίσημες συζητήσεις και δηλώσεις. Είναι φυσικό να υπάρχει ο φόβος ότι τα πάντα σε αυτές τις πλατφόρμες μπορούν να καταγραφούν – έτσι δύσκολα μπορεί κάποιος να παρεκκλίνει έστω και λίγο από την επίσημη γραμμή, κάτι που υπό άλλες συνθήκες θα μπορούσε να συμβάλει σ’ ένα επιθυμητό διπλωματικό αποτέλεσμα. Βέβαια, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος των υποκλοπών από ξένες μυστικές υπηρεσίες, ακόμα και από εγκληματικά συνδικάτα, ενώ έχει παρατηρηθεί και το λεγόμενο «Zoom-bombing», παρεμβάσεις από τρίτα μέρη.

Οι επικοινωνιολόγοι σημειώνουν ότι οι τηλεδιασκέψεις υπολείπονται σε δραματικότητα και δύναμη εικόνων από τις συνόδους κορυφής που είχαμε συνηθίσει έως τώρα, στις οποίες οι ηγέτες απαθανατίζονταν να συζητούν, να κάνουν χειραψία, να κάνουν επίδειξη του κύρους τους – στοιχεία που συχνά συνέβαλλαν στην επίτευξη αποφάσεων.

Η Zoomplomacy, λέει ο Ντάνιελ Σαπίρο, πρώην πρεσβευτής των ΗΠΑ στο Ισραήλ, φαίνεται να επισπεύδει αλλαγές στο ήδη λιμνάζον διπλωματικό πεδίο. Παρά τα προβλήματα, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε τη χρησιμότητά της σε έκτακτες συνθήκες. «Μπορούμε να προσπαθήσουμε να τη χρησιμοποιήσουμε αποτελεσματικά ώστε να εμπλουτίσει τα εργαλεία μας στις διεθνείς σχέσεις». Μπορεί να μας οδήγησε εκεί ο κορωνοϊός, αλλά ίσως ήρθε για να μείνει μαζί μας καιρό.