Ο θρίαμβος του Ρουσώ

H ιστορία είναι γνωστή εδώ και εβδομήντα χρόνια. Ενα αεροπλάνο πέφτει, μια παρέα από βρετανούς μαθητές ναυαγεί σε ένα έρημο νησί, εκλέγουν τον αρχηγό τους, περνούν τέλεια. Ή μάλλον όχι και τόσο. Οταν τους ανακαλύπτει τελικά ένας ναυτικός, το νησί είναι ένας σκουπιδότοπος και τρία παιδιά είναι νεκρά. «Περίμενα να τα έχουν πάει καλύτερα», ομολογεί. Και τότε ο αρχηγός βάζει τα κλάματα. «Ο Ραλφ έκλαψε για το τέλος της αθωότητας», διαβάζουμε, «και για το σκοτάδι που κυριαρχεί στην ανθρώπινη ψυχή».

Πρόκειται φυσικά για το μυθιστόρημα του Γουίλιαμ Γκόλντινγκ «Ο άρχοντας των μυγών», που έχει πουλήσει δεκάδες εκατομμύρια αντίτυπα και συμβολίζει κατά κάποιον τρόπο την άποψη ότι η πρόοδος δεν μπορεί να απαλείψει τα χαμηλά ένστικτα των ανθρώπων. Κι αν πέσαμε σε κωλόπαιδα; Κι αν ο συγγραφέας ήθελε απλώς να εκδικηθεί την κοινωνία για την τυραννισμένη παιδική του ηλικία;

Ενώ αναζητούσε απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα, ο Ρούτγκερ Μπρέγκμαν διάβασε μια άλλη ιστορία, με κάποια αληθινά παιδιά που ναυάγησαν σε ένα αληθινό νησί. Λέγεται Ατα και βρίσκεται νοτίως του νησιωτικού συμπλέγματος Τόνγκα, στον Ειρηνικό Ωκεανό. Τα παιδιά, ηλικίας 13 ως 16 ετών, έμειναν εκεί πάνω από έναν χρόνο, από τον Ιούνιο του 1965 ως τον Σεπτέμβριο του 1966. Εστησαν μια μικρή κοινότητα, καλλιέργησαν φρούτα, άνοιξαν κορμούς για να συγκεντρώνουν το νερό της βροχής, έφτιαξαν ένα γυμναστήριο, ένα γήπεδο μπάτμιντον, ένα κοτέτσι και μια μόνιμη φωτιά. Ξεκινούσαν και τελείωναν τις μέρες τους με προσευχή και τραγούδι. Οταν ένα παιδί έσπασε το πόδι του, του είπαν δεν πειράζει, θα κάνουμε εμείς τη δουλειά σου.

Τον Μπρέγκμαν τον γνωρίσαμε στο περυσινό Φόρουμ του Νταβός, όταν τα έβαλε με τους πλούσιους που δεν πληρώνουν τους φόρους που τους αναλογούν. «Νιώθω σαν να βρίσκομαι σε ένα συνέδριο πυροσβεστών και να απαγορεύεται να μιλάμε για νερό», είπε. Ηταν 31 ετών. Φέτος δεν τον κάλεσαν. Στο πρώτο του βιβλίο, την «Ουτοπία για Ρεαλιστές» (εκδ. Ψυχογιός), υποστήριξε τη θέσπιση ενός οικουμενικού βασικού εισοδήματος, τάχθηκε υπέρ των ανοιχτών συνόρων και ισχυρίστηκε ότι μπορούμε θαυμάσια να δουλεύουμε 15 ώρες την εβδομάδα. Ηταν το 2014 και τον πήραν για τρελό. Σήμερα που οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις πληρώνουν ένα μεγάλο ποσοστό του μισθού όσων επλήγησαν από την πανδημία, όλοι του ζητούν συνέντευξη.

Κι εκείνος λέει το εξής. Τους τελευταίους αιώνες, η βασική πολιτική συζήτηση αφορά την ανθρώπινη φύση. Στη μία άκρη είναι ο Τόμας Χομπς, που υποστηρίζει ότι αν αφήσεις τους ανθρώπους μόνους τους θα εμπλακούν σε έναν πόλεμο όλων εναντίον όλων. Χρειάζονται λοιπόν τους θεσμούς του πολιτισμού – σχολεία, επιχειρήσεις, φυλακές – για να συγκρατήσουν τα ένστικτά τους. Στην άλλη άκρη βρίσκεται ο Ζαν-Ζακ Ρουσώ, σύμφωνα με τον οποίο ο άνθρωπος γεννιέται ελεύθερος, είναι από τη φύση του καλός, αλλά αυτοί οι ακριβώς οι θεσμοί τον διαφθείρουν.

Ε, ο Μπρέγκμαν πιστεύει ότι στην αντιπαράθεση αυτή έχει χάσει ο Χομπς (όπως κι ο Μακιαβέλι κι ο Φρόιντ) και έχει βγει νικητής ο Ρουσώ. Αυτό αναλύει και στο τελευταίο του βιβλίο με τίτλο «Ανθρωπότητα: Μια αισιόδοξη ιστορία». Δείχνει το περίφημο πείραμα Μίλγκραμ ότι ένας καθημερινός Αμερικανός είναι έτοιμος να υποβάλει σε φονικό ηλεκτροσόκ έναν άνθρωπο που δεν γνωρίζει μόνο και μόνο επειδή λαμβάνει μια τέτοια εντολή από μια ανώτερη αρχή; Η μελέτη έχει θεμελιώδη μεθοδολογικά προβλήματα. Στράφηκαν οι κάτοικοι της Νήσου του Πάσχα σε έναν βίαιο αδελφοκτόνο πόλεμο που κατέληξε σε κανιβαλισμό; Παραμύθια.

«Οι περισσότερες ξιφολόγχες στην ιστορία δεν έχουν χρησιμοποιηθεί γιατί οι στρατιώτες δεν μπορούσαν να τις χρησιμοποιήσουν, κάτι τους συγκρατούσε», λέει σε μια συνέντευξή του στο περιοδικό «New Statesman». «Το ίδιο συμβαίνει και με τον πυροβολισμό κατά του εχθρού. Εχουμε συναρπαστικές μαρτυρίες από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά και από άλλους πολέμους, ότι οι περισσότεροι στρατιώτες δεν μπορούσαν να το κάνουν». Οπως έχουμε και το παράδειγμα των φυλακών στη Νορβηγία, με γήπεδα τένις, σάουνα, ακόμη και στούντιο ηχογράφησης, όπου το ποσοστό υποτροπής είναι το μικρότερο στον κόσμο: 20%, έναντι 48% στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Ναι, αλλά το Ολοκαύτωμα; Τα εγκλήματα του ναζισμού, του σταλινισμού, του μαοϊσμού; Η θεωρία του Μπρέγκμαν είναι ότι οι άνθρωποι είναι ικανοί για φρικτά πράγματα όταν βρίσκονται σε φυσική απόσταση ο ένας από τον άλλο. Ή, στην περίπτωση των μηχανοκίνητων αποσπασμάτων θανάτου (Einsatzgruppen) που δολοφόνησαν 1,3 εκατομμύρια Εβραίους, όταν έχει δημιουργηθεί μια «ψυχολογική απόσταση» λόγω προπαγάνδας. «Νομίζω πως πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι οι άνθρωποι δεν είναι μόνο το φιλικότερο είδος του ζωικού βασιλείου, αλλά και το πιο ωμό», λέει ο 32χρονος ιστορικός. «Αυτό που προσπαθώ να κάνω είναι να επανακαθορίσω τον ρεαλισμό. Αυτό που προσπαθώ να πω είναι πως ο κυνικός είναι αφελής».

Σύμφωνα με τον Μπρέγκμαν, από τους ανθρώπους εισπράττεις αυτό που περιμένεις. Αν θεωρείς ότι οι άλλοι άνθρωποι συμπεριφέρονται εγωιστικά, ακριβώς έτσι θα συμπεριφερθούν. Η μοναδική επιστημονική έρευνα που δείχνει ότι οι άνθρωποι γίνονται λιγότερο γενναιόδωροι όσο μεγαλώνουν αφορά μια μελέτη που έγινε τη δεκαετία του ’90 με τη συμμετοχή πρωτοετών και τριτοετών φοιτητών. Οι απαντήσεις των δεύτερων για θέματα συμπεριφοράς ήταν πράγματι λιγότερο γενναιόδωρες από εκείνες των πρώτων. Αλλά για ποιον λόγο; Επειδή τους είπαν ότι οι άνθρωποι είναι κατά βάση εγωιστές.

Ρούτγκερ Μπρέγκμαν (1988 – )
Η Αριστερά είναι πιο έτοιμη
Γεννημένος στην Ουτρέχτη από πατέρα προτεστάντη ιερέα και μητέρα δασκάλα παιδιών με ειδικές ανάγκες, ο Μπρέγκμαν δηλώνει άθεος – έστω κι αν έχει γράψει ένα βαθιά χριστιανικό βιβλίο. Ενα κεφάλαιο, για παράδειγμα, τιτλοφορείται «Το Αλλο Μάγουλο». Οταν τον ρωτούν μήπως είναι πολύ νέος για να έχει τόσο κατηγορηματικές απόψεις, απαντά ότι τον βοήθησαν η δουλειά του στην ολλανδική εφημερίδα «De Correspondent» και το γεγονός ότι δεν τον ανάγκαζαν να γράφει ειδήσεις – όπου πρέπει συνεχώς να δίνεις έμφαση στην αρνητική πλευρά των πραγμάτων – , αλλά να ασχολείται με ό,τι τον ενδιέφερε. Ναι, είναι σίγουρος ότι ο άνθρωπος είναι εγγενώς καλός, και αυτό αποδείχθηκε στη διάρκεια της τελευταίας πανδημίας, όπου σημειώθηκε μια έκρηξη συνεργασίας και αλτρουισμού. Σε αντίθεση με την προηγούμενη κρίση, αυτή τη φορά η Αριστερά είναι πιο έτοιμη. «Είναι δύσκολη εποχή για να είσαι ξενόφοβος» λέει. «Και υπέροχη εποχή για να είσαι σοσιαλδημοκράτης».