Πότε έγινε μόδα ο Σαίξπηρ

Για τον σύγχρονο δυτικό κόσμο, ο Σαίξπηρ ανήκει σήμερα στο πάνθεο των δημιουργών. Κατά μία έννοια, η συνέχεια ή η βρετανική απάντηση στον Ομηρο, τον Δάντη και τον Θερβάντες. Ενας άνθρωπος που καθόρισε εν πολλοίς τον τρόπο με τον οποίο βλέπουν θέατρο εκατομμύρια θεατές. Η φήμη του, ωστόσο, δεν ήταν πάντα τέτοια. Ο Σαίξπηρ έγινε «ένα είδος καθιερωμένης θρησκείας στην ποίηση» όπως ανέφερε ο θεατρικός συγγραφέας Αρθουρ Μέρφι, μόλις τον 18ο αιώνα. Την πολιτιστική του αποθέωση την οφείλει σε μια μικρή ομάδα διανοουμένων, οι οποίοι με την ατομική και συλλογική τους δράση κατάφεραν να διαδώσουν ξανά το έργο του. Πρόκειται για τα μέλη μιας λέσχης που οργανώθηκε το 1764 από τον συγγραφέα Σάμιουελ Τζόνσον, τον ζωγράφο σερ Τζόσουα Ρέινολντς, τον πολιτικό Εντμουντ Μπερκ, τον μυθιστοριογράφο Ολιβερ Γκόλντσμιθ και μερικούς άλλους, καταλήγοντας να περιλαμβάνει τα πιο μεγάλα αστέρια του πνευματικού, καλλιτεχνικού και πολιτικού κόσμου στα τέλη του 18ου και τις αρχές του 19ου αιώνα. Μέσα από τη μελέτη, την κριτική, την ερμηνεία και την αναπαραγωγή των κειμένων του Βάρδου, βοήθησαν τα μέγιστα στην ανάδυση του σαιξπηρισμού, όπως επισημαίνει o Brooke Allen στο Hudsonreview.com.

Η επανεμφάνιση του Σαίξπηρ στα βρετανικά θέατρα ξεκίνησε στα τέλη του 17ου αιώνα, μετά το τέλος του αγγλικού εμφυλίου πολέμου. Οι λονδρέζοι θιασάρχες, κουρασμένοι από τους περιορισμούς του πουριτανισμού, αναζητούσαν νέα ερεθίσματα που θα τους βοηθούσαν ν’ αφήσουν για τα καλά πίσω τους το συντηρητικό παρελθόν. Μια και κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων, η παραγωγή νέων έργων είχε διακοπεί, οι άνθρωποι των θεάτρων έπρεπε να πάνε ακόμα πιο πίσω για να βρουν το απαραίτητο υλικό και να γεμίσουν τις σκηνές τους. Μέχρι τότε, τα έργα του Σαίξπηρ παίζονταν σπάνια, σαν να περίμεναν την ευκαιρία για να «καταλάβουν» και πάλι το καθιερωμένο ρεπερτόριο. Οπερ κι εγένετο.

Τα θεατρικά του έγιναν αρκετά δημοφιλή κι άρχισαν να συγκινούν το κοινό της εποχής, παρότι δεν έβλεπε να παίζεται το αυθεντικό σαιξπηρικό κείμενο. Οι θιασάρχες δεν ανησυχούσαν για την αλήθεια των έργων αλλά για την πέραση που είχαν στο ακροατήριο. Γιατί στα μάτια πολλών θεατών όσο μεγαλειώδη κι αν έμοιαζαν, κουβαλούσαν μαζί και κάτι απαρχαιωμένο, ασύμβατο με τα δεδομένα της εποχής. Κάπως έτσι, από τη σκηνή άρχισαν να παρελαύνουν παραγωγές που δεν είχαν μεγάλη σχέση με το πρωτότυπο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, το «Ονειρο θερινής νυκτός» του 1699 που έγινε όπερα από τον Χένρι Πέρσελ. Το κοινό διψούσε για μουσική, χορό και παντομίμα, στοιχεία που άρχισαν να προσδίδονται ολοένα και περισσότερο κάθε φορά από τον θίασο. Το δικαίωμα τους το έδινε ο ίδιος ο Βάρδος που ήταν αρκετά απρόσεκτος με τα χειρόγραφά του. Πεθαίνοντας δεν άφησε πίσω του καμία συλλογή έργων του, αφού δεν επιθυμούσε τη διάσωσή τους. Απογοητευμένος από την κακή πορεία όσων είχε εκδώσει, δεν τον ενδιέφερε η υστεροφημία του. Ευτυχώς όμως για τις επόμενες γενεές, το λάθος αυτό διόρθωσαν οι δύο ηθοποιοί, πρώην συνεργάτες του. Οι Τζον Χέμινγκς και Χένρι Κοντέλ, το 1623, επτά χρόνια μετά τον θάνατο του Σαίξπηρ, δημοσίευσαν 36 έργα του, χωρισμένα ανά είδος, σ’ έναν τόμο που έμεινε γνωστός ως «First Folio».

ΚΡΑΤΙΚΗ ΑΔΕΙΑ. Τα σαιξπηρικά έργα αναδείχθηκαν περισσότερο στη λονδρέζικη θεατρική σκηνή μετά το 1737, οπότε ψηφίστηκε από τη Βουλή ο νόμος περί αδειοδότησης των θεαμάτων. Ολα τα νέα έργα έπρεπε να έχουν τη σφραγίδα του κράτους πριν ανέβουν, οπότε για ν’ αποφύγουν τον συγκεκριμένο σκόπελο οι επικεφαλής των θεάτρων αγκάλιασαν και πάλι το κλασικό δραματολόγιο. Και περισσότερο τον Σαίξπηρ. Προς αυτή την κατεύθυνση πίεσε και η Λέσχη Γυναικών Σαίξπηρ, μια ομάδα γυναικών με αρκετή δύναμη που συνασπίστηκε για να προωθήσει τα έργα του Βάρδου, ενώ έστησαν παράλληλα το άγαλμά του στο Αββαείο του Ουέστμινστερ.

Νέα ζωή στους χαρακτήρες του μεγάλου θεατρικού συγγραφέα έδωσε ο ηθοποιός Ντέιβιντ Γκάρικ, ο οποίος ήταν φανατικός θαυμαστής της κληρονομιάς του. Η ερμηνεία του στους πρωταγωνιστικούς ρόλους έκανε αίσθηση στο βρετανικό κοινό, το οποίο βέβαια δεν μπορούσε ακριβώς να καταλάβει τη συμβολή του στην αποκατάσταση των σαιξπηρικών γραπτών. Το 1744 παρουσίασε τον «Μακμπέθ» με τη λεζάντα «όπως γράφτηκε από τον Σαίξπηρ». Ή έτσι νόμιζε. Αφού ναι μεν αφαίρεσε αρκετά από τα αλλότρια στοιχεία αλλά κι αυτός έβαλε το χεράκι του στην «κακοποίηση» του έργου. Προσέθεσε σκηνές ιπτάμενων μαγισσών που χόρευαν και φορούσαν φανταχτερά κοστούμια δίνοντας μια κωμική χροιά στο δράμα. Την ίδια δουλειά έκανε και στο «Ρωμαίος και Ιουλιέτα». Δεν ήταν διανοούμενος, άλλωστε, αλλά ένας θεατράνθρωπος που ήθελε να ικανοποιεί το κοινό του, ακόμα κι αν εκνεύριζε τους γνώστες.

Στην πορεία των χρόνων πολλοί μιμήθηκαν την προσπάθειά του να αποκαταστήσουν τα έργα του και τα κατάφεραν καλύτερα. Οπως ο Αλεξάντερ Πόουπ, ο μεγάλος άγγλος ποιητής του 18ου αιώνα που το 1725 κυκλοφόρησε τη δική του εκδοχή αυθεντικών σαιξπηρικών κειμένων. Αλλά και πάλι με αρκετές καλλιτεχνικές παρεμβάσεις. Το πιο άρτιο αποτέλεσμα βέβαια το έδωσε ο Σάμιουελ Τζόνσον, ο οποίος είχε την ιδέα της κυκλοφορίας των απάντων του Σαίξπηρ σε δέκα τόμους. Την υλοποίησε τον Οκτώβριο του 1765 αλλά σε οκτώ τόμους. Εχοντας γίνει γνωστός εκείνη την περίοδο λόγω του λεξικού του που είχε συντάξει, το νέο του εγχείρημα πούλησε αρκετά κι άφησε καλή εντύπωση στους μελετητές του Σαίξπηρ της εποχής. Ο Τζόνσον προσέθεσε επεξηγηματικά κείμενα για τα θεατρικά και χρησιμοποιώντας εξαιρετική γλώσσα κατέστησε το υλικό αυτό κατανοητό για όλους τους Βρετανούς. Στους τόμους περιέλαβε επίσης σημειώματα παλιότερων αλλά και συγχρόνων του μελετητών, δημιουργώντας το πρώτο variorum του Βάρδου.

Από εκεί και πέρα, το συγκεκριμένο έργο έγινε η βάση πάνω στην οποία έχτισαν αργότερα άλλοι διανοούμενοι όπως οι Τζορτζ Στίβενς και Εντμοντ Μαλόουν. Σήμερα, η δουλειά του Τζόνσον είναι γνωστή για τον πρόλογό του, ένα από τα πιο έξυπνα και ισχυρά κομμάτια κριτικής πάνω στο σαιξπηρικό κείμενο που γράφτηκαν ποτέ. Εκεί, υπερασπίζεται πολύ τα θεατρικά απέναντι στις επιθέσεις που του έκαναν νεοκλασικοί λόγιοι όπως ο Βολταίρος, ο οποίος για παράδειγμα έγραφε το 1748 πως «ο Αμλετ είναι ένα αηδιαστικό και βάρβαρο κομμάτι που δεν θα γεννιόταν ποτέ ούτε από τον χειρότερο λαουτζίκο στη Γαλλία ή την Ιταλία».

ΜΙΑ ΓΙΟΡΤΗ ΤΟ 1769. Οσο οι πολέμιοι του Σαίξπηρ έγραφαν λιβέλους για το έργο του, ο Ντέιβιντ Γκάρικ υον καθιστούσε δημοφιλή. Οταν τον προσέγγισαν το 1769, οι επικεφαλής του Στράτφορντ απόν Εϊβον, του χωριού όπου είχε γεννηθεί ο συγγραφέας, για να τους βοηθήσει στα εγκαίνια του νέου διοικητηρίου, άρπαξε την ευκαιρία να διοργανώσει το Μεγάλο Ιωβηλαίο του Σαίξπηρ, ένα από τα σημαντικότερα πολιτιστικά γεγονότα της περιόδου. Η τριήμερη εκδήλωση ήταν προγραμματισμένη για τον Σεπτέμβριο του έτους, έβαλε το Στράτφορντ στον χάρτη των περιηγητών της εποχής, έκανε διάσημο τον ηθοποιό αλλά και τον Σαίξπηρ, συνδέοντας τα δύο πρόσωπα στη συνείδηση του κοινού. Η εξτραβαγκάντσα που έστησε ο Γκάρικ με τις αναγνώσεις κειμένων που έγραψε ο ίδιος, παραστάσεις έργων του από ορδές θιάσων, παρελάσεις μασκαρεμένων με κοστούμια σαιξπηρικών ηρώων και συναυλίες, στο Λονδίνο έγινε αντικείμενο χλευασμού από τις εφημερίδες. Ακόμα κι έτσι, λειτούργησε ως διαφήμιση για τον απλό κόσμο που τελικά κατέκλεισε τους δρόμους του μικρού χωριού. Τρεις χιλιάδες ταξίδεψαν μέχρι εκεί για να παρακολουθήσουν τα δρώμενα και παρά τον άσχημο αγγλικό καιρό έδωσαν στον Γκάρικ την απαραίτητη έμπνευση (αλλά και οικονομικό κίνητρο) για να ανεβάσει έναν χρόνο αργότερα τις αναμνήσεις του από το Ιωβηλαίο με τη μορφή θεατρικού. Στο εξής, κάθε φορά που ο ηθοποιός είχε ανάγκη από χρήματα παρουσίαζε το εν λόγω έργο με μπόλικη μουσική και παντομίμα.

Στο λογοτεχνικό πεδίο, τα μέλη του κλαμπ συνέχιζαν την ενασχόλησή τους με τον μεγάλο ποιητή. Ο Εντμοντ Μαλόουν πηγαίνοντας την εκδοτική πρακτική ένα βήμα πιο πέρα, πρότεινε το 1778 ένα βιβλίο όπου τα έργα του Σαίξπηρ τοποθετούνταν με χρονολογική σειρά. Για να το πετύχει συμβουλεύτηκε το αρχείο εκδόσεων και διασταύρωσε δεδομένα που εμπεριέχονται στα έργα με αληθινά γεγονότα της εποχής και τις αναφορές άλλων δημιουργών. Ακόμα, παρατήρησε τη μέθοδο γραφής και την εξέλιξή της. Την ίδια πρωτοποριακή τεχνική χρησιμοποίησε και στην αναθεώρηση του βιβλίου του το 1780, καταλήγοντας στη σειρά των έργων που γνωρίζουμε σήμερα. Ενα σημαντικό στοιχείο ήταν η συμπερίληψη των Σονέτων του Σαίξπηρ για πρώτη φορά. Αν και για τους περισσότερους μελετητές ήταν ελαφρές συνθέσεις (ο Τζόνσον έγραφε πως δεν αρμόζουν στην αγγλική γλώσσα), για τον Μαλόουν ήταν σημαντικά βιογραφικά στοιχεία του Βάρδου.

Πηγαίνοντας κόντρα στην κριτική του Τζορτζ Στίβενς ανακοίνωσε πως θα εκδώσει τα άπαντα του μεγάλου θεατρικού συγγραφέα σε ένα δεκάτομο βιβλίο για όλη την οικογένεια. Και τα κατάφερε το 1790, φτιάχνοντας την πιο σημαντική μελέτη για τον Σαίξπηρ στην Αγγλία μέχρι τότε και ένα κείμενο αναφοράς για τον σαιξπηρισμό του 19ου αιώνα. Η σημασία της προσφοράς του εν τέλει αναγνωρίστηκε και λειτούργησε ως φάρος που οδηγούσε τους λογίους μακριά από σκοπέλους όπως η ψεύτικη ανακάλυψη χαμένων έργων του Σαίξπηρ από τον Σάμιουελ Αϊιρλαντ και τον γιο του Γουίλιαμ Χένρι. Ο Μαλόουν αποκάλυψε τα fake news της εποχής γράφοντας ένα κείμενο 400 σελίδων. Ο Σαίξπηρ άλλωστε είχε γίνει πλέον κομμάτι της ζωής του. Η βιογραφία που έγραψε σχολιάστηκε ως ένα από «τα καλύτερα βιβλία που γράφτηκαν ποτέ». Οταν το 1812 πέθανε, άφησε πίσω του σημαντικό ημιτελές έργο, το οποίο φρόντισε να ολοκληρώσει τα επόμενα εννιά χρόνια ο Τζέιμι Μπόσγουελ. Το αποτέλεσμα; Ενα 21τομο έργο γνωστό ως «Τρίτο Variorum», μια δουλειά – σταθμός για τους μελετητές του Σαίξπηρ μέχρι σήμερα κι ένα ανθολόγιο φιλιών, αντιπαλοτήτων, επαγγελματικών σχέσεων και συνεργασιών του Κλαμπ των Σαιξπηριστών.