Πειραιάς, δεκαετία του ’50

Η φωτογραφία απεικονίζει μια κυριακάτικη καθημερινότητα στην περιοχή Λεύκα ή Λεύκες, η οποία πήρε το όνομά της από τα δέντρα που αφθονούσαν εκεί γύρω στο 1900.

«Βρισκόμαστε» στα σύνορα του Καραβά με την Παλιά Κοκκινιά, στον προθάλαμο, με άλλα λόγια, του κέντρου του Πειραιά. Για τους πιο μυημένους, «είμαστε» στο παλιό εργοστάσιο της οδού Ρετσίνα, κοντά στο Πάρκο Δηλαβέρη. Η οδός Ρετσίνα, που οδηγεί στη λεωφόρο Θηβών, είναι μια λωρίδα βιομηχανικής ζώνης. Μια μεγάλη έκταση που αποτελούσε, και εν μέρει συνεχίζει να αποτελεί, τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στον Πειραιά του κέντρου και στον Πειραιά των συνοικιών. Μια περιοχή που τη «σκίζουν» δύο σιδηροδρομικές γραμμές, γεμάτη μάντρες, εγκαταλελειμμένα εργοστάσια και αλάνες, οι οποίες στον νου των ποδοσφαιρόφιλων της μετεμφυλιακής Ελλάδας γίνονταν Μαρακανά (Estádio do Maracanã). Το περίφημο ποδοσφαιρικό στάδιο σήμα κατατεθέν της στρογγυλής θεάς στο Ρίο ντε Ζανέιρο της Βραζιλίας φιλοξένησε τον τελικό του Παγκοσμίου Κυπέλλου το 1950, την εποχή δηλαδή που απαθανατίστηκε η φωτογραφία μας. Και αν για το Μαρακανά η σύγκριση αγγίζει τη σφαίρα του φαντασιακού, οι κατοικίες των περισσότερων Πειραιωτών εκείνης της δεκαετίας θύμιζαν όντως… φαβέλες. Ισως το Μαρακανά και οι φαβέλες να γεννούν κάποια θυμηδία, αλλά από αυτές τις φτωχές παραγκουπόλεις της Βραζιλίας ξεφύτρωσαν τα παγκόσμια ονόματα του ποδοσφαίρου.

Στη Λεύκα, κάθε Κυριακή, τα όνειρα της παιδικής ηλικίας πλάθονταν στους κόκκινους χωματόδρομους, στις γειτονιές και στα «αυτοσχέδια» γήπεδα. Μέσα από τη λατρεία της μπάλας, τα παιδιά του Πειραιά έχτιζαν την προσωπικότητά τους στα μάτια των συμπαικτών, των αντιπάλων, των περαστικών. Αυτοί είναι οι μικροί ήρωες της φωτογραφίας μας. Μια γειτόνισσα τα αγκαλιάζει κερδίζοντας μερίδιο δημοσιότητας, με φόντο έναν απέραντο χωματόδρομο και πανομοιότυπα σπίτια.

Οι παλιότεροι θυμούνται ότι το πιο δημοφιλές σημείο για τη διεξαγωγή ενός αγώνα ήταν η επονομαζόμενη «γουρονόμαντρα», δίπλα από τις εγκαταστάσεις του ΟΣΕ, στο τέλος της οδού Φαλήρου. Ακόμα στέκει εκεί άχτιστη, «γηραιά», φιλοξενώντας «αδέσποτα» αυτοκίνητα και ζώντας με τις αναμνήσεις προηγούμενων χρόνων.

Κάθε αγώνας είχε προκαθορισμένο ραντεβού, σε συγκεκριμένη γειτονιά, μιας εκ των δύο αντίπαλων ομάδων. Οι κανόνες προσδιορίζονταν εκείνη την ώρα. Ο αρχηγός κάθε ομάδας καθόριζε τον τερματοφύλακα αλλά και τον ρόλο των υπόλοιπων παικτών. Οι ικανότεροι μετρούσαν με τα παπούτσια τους την απόσταση που έπρεπε να έχουν τα δοκάρια, ανάμεσα στα οποία θα έπαιρνε θέση ο κάθε τερματοφύλακας. Στην καλύτερη περίπτωση, αυτά ήταν μεγάλες πέτρες, που με δυσκολία μπορούσε να μετακινήσει μόνος του οποιοσδήποτε. Για οριζόντιο δοκάρι, προφανώς ούτε λόγος. Αυτό, θεωρητικά, καθοριζόταν από το πόσο ψηλά μπορούσε ο κάθε τερματοφύλακας να υψώσει τα χέρια του στον ουρανό.

Οι δύο αρχηγοί μετρούσαν τους παίκτες της αντίπαλης ομάδας, σε ένα ιδιότυπο fair play, ώστε να αποδείξουν επί της αρχής την απόλυτη αφοσίωσή τους σε έναν δίκαιο αγώνα.

Κάθε ομάδα είχε προμηθευτεί τις δικές της φανέλες. Πολυτέλεια, θα πείτε. Ναι. Αλλά εκείνη την εποχή τα περισσότερα παιδιά εργάζονταν σε δουλειές των οικογενειών τους. Αρμεγαν αγελάδες και μετά πουλούσαν το γάλα ή έσκαβαν στα περιβόλια του Ρέντη. Οι πιο δυνατοί πουλούσαν πάγο στις συνοικίες του μεγάλου λιμανιού της χώρας. Οι οικονομίες τους προορίζονταν για την αθλητική τους ενδυμασία και υπόδηση. Κυρίαρχο χρώμα στην επιλογή τους ήταν σαφώς το ερυθρόλευκο. Αγαπημένα τους ονόματα, Αστραπή Νικαίας, Ολυμπιακός Καραβά και ό,τι άλλο εντυπωσίαζε τα νεανικά μυαλά μιας γενιάς που έψαχνε τα πατήματά της.

Πειραιώτες, Κοκκινιώτες, Μανιάτες, Καραβιώτες χωρίζονταν σε δύο ομάδες και ο αγώνας ξεκινούσε.

Πρωινό Κυριακής, στις 09.45 ακριβώς.

Ενας αχταρμάς από φιλόδοξους ποδοσφαιριστές που προσπαθούσαν να μιμηθούν τα πρότυπα της εποχής, άλλοτε επιτυχημένα, άλλοτε όχι. Η κούραση της δουλειάς βάραινε τα πόδια τους, αλλά το πάθος για το ποδόσφαιρο τους έδινε φτερά. Θεατές από όλες τις γειτονιές ήταν εκεί για να τους χειροκροτήσουν αλλά και για να τσακωθούν για τις αμφισβητούμενες φάσεις.

Αμέσως μετά την έναρξη, οι πρώτες αψιμαχίες έδιναν κι έπαιρναν. Οι κόντρες και τα τάκλιν στο χώμα ήταν αδιαπραγμάτευτη αξία. Τα φάουλ δεν μετρούσαν, ενώ το πέναλτι, η εσχάτη δηλαδή των ποινών, δεν υπήρχε στην ορολογία του ματς. Η μπάλα ακτινοβολούσε στον αέρα. Το γκολ ήταν αυτό που ο ουρουγουανός συγγραφέας Γκαλεάνο ονομάζει «ο οργασμός του ποδοσφαίρου».

Και όμως, μέσα από αυτά τα «πανηγύρια» γεννήθηκαν και ανδρώθηκαν οι παίκτες που – τολμώ να γράψω – μπορεί να μην έγιναν παγκόσμια ονόματα, αλλά, πέρα από τη φήμη που απέκτησαν, οι φαβέλες έγιναν παρελθόν στη ζωή τους. Αυτοί οι ίδιοι ποδοσφαιριστές όμως δεν έγιναν παρελθόν στις συνειδήσεις όλων των φιλάθλων εκείνης της εποχής. Και αν βρεθεί κανείς στα καφενεία της Παλιάς Κοκκινιάς, της Νίκαιας, του Καραβά, των Αρμένικων, των Αγίων Αναργύρων, θα νιώσει μέσα από τις «ζωντανές» και «ζωηρές» φωνές των «καθηγητών» όλων των ηλικιών ότι αυτός ο «ιός» του ποδοσφαίρου δεν γιατρεύεται με τίποτα.

Και η μπάλα συνεχίζει να παίζεται στη σκιά και στο φως.