Οταν η Αθήνα συνέρρεε στον Καραβάτζιο

«Να ονομάσωμεν αυτήν την έκθεσι το σημαντικώτερο καλλιτεχνικό γεγονός της Ελλάδος, και πάλι δεν αρκεί ο χαρακτηρισμός για να αποδώσωμε σε ποιαν δίψα χιλιάδων ανθρώπων ανταποκρίνεται, πόσο κενό της ιστορίας μας, της γεωγραφικής θέσεώς μας και των οικονομικών μας δυνατοτήτων έρχεται να καταργήση, έστω και για μια στιγμή μόνον, και να μας κάνη να αισθανθούμε, αυτές τις λίγες ημέρες που θα μείνη ανοιχτή, κάποιαν επάρκεια, σαν άτομα που αγαπούν την τέχνη, σαν έθνος που χρειάζεται την τέχνη». Η Ελένη Βακαλό (1921 – 2001) στα «ΝΕΑ» της 22ας Αυγούστου 1958 συμβαδίζει με το γενικό πνεύμα των τεχνοκριτικών της εποχής (Μανόλης Χατζηδάκης, Εφη Φερεντίνου, Μαρίνος Καλλιγάς) για μία από τις σημαντικότερες διοργανώσεις της μεταπολεμικής Ελλάδας: την έκθεση έργων σύγχρονης τέχνης από τη συλλογή Σταύρου Νιάρχου στο Ζάππειο Μέγαρο. Η παρουσίασή της στην Αθήνα, ύστερα από το Μανχάταν, την Οτάβα του Καναδά, τη Βοστώνη και το Λονδίνο, ήταν η πρώτη μοντέρνας ζωγραφικής αυτής της έκτασης και η πρώτη ομαδική ιμπρεσιονιστών και μεταϊμπρεσιονιστών. Παρότι ο αριθμός των έργων δεν γίνεται σαφής από τις ανακοινώσεις στον Τύπο, επρόκειτο μάλλον για 57 πίνακες και 3 γλυπτά από δημιουργούς όπως οι Βαν Γκογκ, Σεζάν, Σαγκάλ, Ντεγκά, Γκογκέν, Ντελακρουά, Μοντιλιάνι, Ρενουάρ, Ελ Γκρέκο κ.ά.

Τις λεπτομέρειες για τη διοργάνωση, που εντάχθηκε στο «Φεστιβάλ Αθηνών ΕΟΤ», την υποδοχή της μέσα από τα τεχνοκριτικά σημειώματα (συνολικά έξι υπέγραψε η Ελένη Βακαλό για «ΤΑ ΝΕΑ») και κυρίως την ένταξή της στο ιστορικό και πολιτικό κλίμα τα οφείλουμε στην έκδοση «Τέχνη και ψυχροπολεμική διπλωματία» (εκδ. University Studio Press, 2019) της Αρετής Αδαμοπούλου, αναπληρώτριας καθηγήτριας Ιστορίας της Τέχνης στη Σχολή Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Την περίπτωση αυτή μάλιστα θα έπρεπε να τη δούμε ως ενδεικτική για αρκετές παρόμοιες μελέτες που περνούν κάτω από τα ραντάρ (προχωρώντας στην αντίστοιχη αυτοκριτική, βέβαια), ενώ υπόσχονται γνώση και αναγνωστική απόλαυση. Μία τέτοια στιγμή προέρχεται, για παράδειγμα, από την άλλη μεγάλη έκθεση της περιόδου: «Βυζαντινή τέχνη – τέχνη ευρωπαϊκή», που παρουσιάστηκε επίσης στο Ζάππειο το 1964, με «ψυχή» της διοργάνωσης τον Μανόλη Χατζηδάκη, διευθυντή τότε του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου Αθηνών. Το απόσπασμα από το κείμενο του Φώτη Κόντογλου στην «Ελευθερία» είναι κάτι περισσότερο από διαφωτιστικό: «Σαν μιλούσαμε γι’ αυτήν την τέχνη πριν από λίγα χρόνια, μας κοιτάζανε σαν παλαιοντολογία και σαν “διά Χριστόν σαλούς”. Το νεωτεριστικό ξίππασμα πήγαινε να τα σαρώση όλα. Ευτυχώς που δουλεύανε οι αρχαιολόγοι κι όχι μοναχά σώσανε πλήθος από έργα αυτής της παρεξηγημένης τέχνης, αλλά και τα φέρανε σε συνάφεια με τον κόσμο, κι έτσι σήμερα, λίγο ως πολύ, έχει πάρει είδηση τι θα πη βυζαντινή τέχνη, κι απόδειξη είναι η μεγάλη επιτυχία που σημείωσε η Εκθεση, που τρέχουν να τη δούνε άνθρωποι από κάθε τάξη. Μοναχά παπάδες και δεσποτάδες δεν πάνε να τη δούνε, κι αν τύχη και πάνε κάποιοι, η προσοχή τους τραβιέται από τα έργα που είναι λιγώτερο πνευματικά, από τα χειροτεχνήματα, ιδίως της χρυσοχοΐας, εγκόλπια, αρτοφόρια, σταυρούς και κουτιά στολισμένα με ακριβά πετράδια, σμάλτα, άμφια χρυσοΰφαντα κι άλλα τέτοια…». Η έκθεση πραγματοποιείται με τη συνδρομή των συμμαχικών δυτικοευρωπαϊκών φορέων, χάρη στις σχέσεις του Μ. Χατζηδάκη με τον επιστημονικό κόσμο. Διαλέξεις στο πλαίσιό της δίνουν, εκτός άλλων, ο Στίβεν Ράνσιμαν και ο Ντέιβιντ Τάλμποτ Ράις, στην αίθουσα της Αρχαιολογικής Εταιρείας. Ο John Beckwith, εξίσου διακεκριμένος βυζαντινολόγος, παρουσιάζει το γεγονός στο «Burlington Magazine», το παλαιότερο επιστημονικό περιοδικό για την ιστορία της τέχνης στη Βρετανία. Τελικά, σύμφωνα με την αποτίμηση της Αδαμοπούλου για τη διοργάνωση, όπου εκτέθηκαν 674 αντικείμενα από 18 κράτη και την Ελλάδα (τα 368 εξ αυτών): «Στόχος της ήταν να προβάλει τη βυζαντινή παραγωγή ως Κιβωτό διαφύλαξης του αρχαιοελληνικού κόσμου, ως προϋπόθεση για τη διαμόρφωση της τέχνης της Δυτικής Ευρώπης, συνεπώς ως τέχνη ελληνική και ευρωπαϊκή… Από την άποψη αυτή αποτελούσε μία εξαιρετική κίνηση πολιτιστικής διπλωματίας, ιδανική για την ψυχροπολεμική περίοδο… Πέρα από όσους ομονοούσαν πλήρως με τις προθέσεις και τις κινήσεις του Χατζηδάκη στο πολιτιστικό πεδίο (Καλλιγάς, Βακαλό, Καλογεροπούλου), ακόμη και όσοι εντόπισαν ελλείψεις ή ανίχνευσαν πολιτικές σκοπιμότητες (Πετρής, Μποστ), όσοι διαφωνούσαν με την ευρωπαϊκή διάσταση του Βυζαντίου (Κόντογλου, Τσαρούχης, Δούκας) ή επικέντρωσαν στον υπερβατικό χαρακτήρα αυτής της τέχνης (Τερζάκης, Τσαρούχης), δεν παρέλειψαν στον λόγο τους να προτρέψουν το κοινό να την επισκεφθεί. Αριστεροί και δεξιοί συμφωνούσαν για τη σπουδαιότητα όχι μόνο των εκθεμάτων, αλλά της ίδιας της έκθεσης».

ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΛΙΜΑ. Η ανάλυση εντάσσεται στην ευρύτερη αποτίμηση των πολιτιστικών εκδηλώσεων ως προϊόντων που δηλώνουν τις μεταπολεμικές αντιλήψεις της Ελλάδας για την τέχνη και τη θέση της στον ομόχρονο ευρωπαϊκό χώρο. Τότε που η ελληνική κοινωνία αποκτά σταδιακά χαρακτηριστικά καταναλωτικού κοινού, γίνεται η ίδια καταναλωτικό τουριστικό προϊόν (βλ. καμπάνιες ΕΟΤ) και βέβαια εντάσσεται στη δυτικοευρωπαϊκή ζώνη επιρροής. Η Αδαμοπούλου κάνει εκτεταμένη χρήση της βιβλιογραφίας που προέρχεται τόσο από αριστερόστροφες όσο και δεξιόστροφες πηγές (προφανώς εξαιτίας χρονικής συγκυρίας δεν περιλαμβάνει το «Ο άλλος Ψυχρός πόλεμος» της Ζηνοβίας Λιαλιούτη από τις ΠΕΚ), ενώ αποφεύγει τη γραμμικότητα ως σχήμα που ερμηνεύει τη λεγόμενη αμερικανική επιρροή: «Θα ήταν μάλλον εύκολο να αντιμετωπίσουμε με τα μάτια του σήμερα και της κριτικής που μεσολάβησε… την “Οικογένεια του ανθρώπου” του 1958 ως μια απροκάλυπτη παρέμβαση των ΗΠΑ που επιθυμούσαν να προβάλουν στο εσωτερικό της Ελλάδας μια θετική εικόνα για τη χώρα τους» (σελ. 365). Μια επισήμανση, ωστόσο, για τις εισαγωγικές παρατηρήσεις που αφορούν την «πολιτιστική εξάπλωση των ΗΠΑ» και τις συνακόλουθες «παρεμβάσεις της για τη δημιουργία συσχετισμών ισχύος στο διπλωματικό πεδίο»: είναι τα ευρωπαϊκά κράτη που αποδέχονται την αμερικανική παρέμβαση ως πυλώνα ασφάλειας και άμυνας ακριβώς εξαιτίας του ευρωπαϊκού ελλείμματος (με προεκτάσεις ως τις μέρες μας, άλλωστε).

Με την αναδρομή στην «Οικογένεια του ανθρώπου», που μόλις προαναφέρθηκε, ξεκινά την έκδοση η συγγραφέας. Πρόκειται για την πλέον γνωστή περιοδεύουσα έκθεση φωτογραφίας των ΗΠΑ στην Ελλάδα, που παρουσιάστηκε και αυτή στο Ζάππειο, με 503 ασπρόμαυρα στιγμιότυπα από 273 φωτογράφους και 68 χώρες (ανάμεσά τους: Diane Arbus, Brassai, Henri Cartier – Bresson, Robert Doisneau, Dorothea Lange, Willy Ronis). Μοναδική ελληνική συμμετοχή εκείνη του Δημήτρη Χαρισιάδη με την εικόνα μιας νοσοκόμας σε καταυλισμό του Λαυρίου που παρηγορούσε μια ηλικιωμένη πολιτική πρόσφυγα από την Ουγγαρία. Βασικό ιδεολογικό μήνυμα της περιοδείας ότι η ανθρωπότητα συνιστά μια μεγάλη οικογένεια «με κοινές ανάγκες και πόθους». «Η έκθεση καλούσε το κοινό σε μια συναισθηματική και όχι αισθητική προσέγγιση των φωτογραφιών. Ηταν περισσότερο ένα θέαμα, παρά μια εικαστική παρουσίαση και πολύ λιγότερο μια ιστορική αφήγηση. Πρωτεύουσα σημασία δεν είχε το στυλ ή ο καλλιτέχνης ως δημιουργική προσωπικότητα» σημειώνει η Αδαμοπούλου.

Επόμενος σταθμός η έκθεση «Ο Caravaggio και η Σχολή του» στο Ζάππειο, 27 Νοεμβρίου 1962 έως 6 Ιανουαρίου 1963. Εντασσόταν στο πλαίσιο των διπλωματικών και πολιτικών σχέσεων μεταξύ Ελλάδας – Ιταλίας, που επανεκκινήθηκαν μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και, σύμφωνα με τον Μαρίνο Καλλιγά («Το Βήμα»): «…Ανοιξε έναν καινούριο ολότελα ορίζοντα. Πρώτη φορά έργα ιταλικής σχολής της εποχής του Μπαρόκ εκτίθενται στην Αθήνα». Τα έργα του Καραβάτζιο που εκτέθηκαν ήταν τα «Ανάπαυσις στην Αίγυπτο», «Ο Αγιος Ιερώνυμος», «Ο δείπνος εις Εμμαούς», «Η μαστίγωσις», ενώ συνοδεύτηκαν από 43 των συνεχιστών του. Το κεφάλαιο παρουσιάζει ξεχωριστό ενδιαφέρον, επειδή η Αδαμοπούλου αναλύει και τους περιορισμούς της εποχής σε ευρωπαϊκό και ελληνικό επίπεδο για τη μετακίνηση έργων πολιτιστικής κληρονομιάς (ήδη ο πρωθυπουργός Αλέξανδρος Παπαναστασίου έχει απορρίψει αίτημα του Μοργκεντάου, στον Μεσοπόλεμο, για τον δανεισμό του Ερμή του Πραξιτέλους). Εκείνο που φοβίζει τους αρχαιολόγους, κατά την τελική της εκτίμηση, είναι «η δύναμη της ποπ κουλτούρας, που σάρωνε τις παλιές πολιτιστικές διακρίσεις και απομείωνε τις αισθητικές αξίες».

ΠΑΝΑΘΗΝΑΙΑ ΓΛΥΠΤΙΚΗΣ. Το βιβλίο ολοκληρώνεται με τη διοργάνωση, η έρευνα της οποίας αποτέλεσε και το πρόπλασμά του: την 1η Διεθνή Εκθεση Γλυπτικής ή, αλλιώς, Παναθήναια Συγχρόνου Γλυπτικής, στον Λόφο Φιλοπάππου το 1965. Επρόκειτο για το πανόραμα που οργανώθηκε με πρωτοβουλία του τεχνοκρίτη Τώνη Σπητέρη, υποστηρίχθηκε θεσμικά από τον ΕΟΤ και εντάχθηκε στο Φεστιβάλ Αθηνών. Συνολικά εκτέθηκαν 150 αριστουργήματα από 61 γκαλερί και μουσεία παγκοσμίως (ανάμεσά τους: Χένρι Μουρ, Ροντέν, Μπρανκούζι, Τζιακομέτι, Πικάσο, Νταλί, Ζάντκιν), ενώ η ακριβέστερη καταγραφή για ελληνικές συμμετοχές κάνει λόγο για 14 (Ι. Αβραμίδης, Κ. Ανδρέου, Κ. Βαλσάμης, Γ. Γεωργίου, Φρόσω Ευθυμιάδη – Μενεγάλη, Θόδωρος, Ν. Ικαρης, Κ. Κλουβάτος, Κ. Κουλεντιανός, Αλεξ Μυλωνά, Μπέλλα Ραφτοπούλου, Γ. Σκλάβος, Μ. Τόμπρος, Φιλόλαος). Η διοργάνωση γνώρισε ευρύτατη κάλυψη από τον ελληνικό και ευρωπαϊκό Τύπο, ενώ προκάλεσε εγκωμιαστικά όσο και επικριτικά δημοσιεύματα (Αγγελος Προκοπίου, περιοδικό «Εικόνες»). Οπως καταλήγει η Αρετή Αδαμοπούλου: «Η μελέτη της υποδοχής… αποκαλύπτει την πλήρη ανάπτυξη στη μεταπολεμική Ελλάδα ενός δικτύου τεχνοκριτών που είχαν εξειδικευτεί, είτε μέσω σπουδών είτε μέσω εμπειρίας, στην προσέγγιση έργων τέχνης, είχε επικοινωνία με την υπόλοιπη Ευρώπη και πίστευε, ανεξαρτήτως πολιτικών πεποιθήσεων, ότι η σύγχρονη Ελλάδα έπρεπε να μετέχει ενεργά στον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Είχε, μάλιστα, φτάσει σε σημείο ώστε να υπάρχουν έντονοι ανταγωνισμοί ως προς τις αποχρώσεις του ανήκειν στη Δύση. Από την πλευρά αυτή, τα Παναθήναια αποτελούν ένα προνομιακό πεδίο μελέτης».

Αρετή Αδαμοπούλου
Τέχνη και ψυχροπολεμική διπλωματία
University Studio Press, σελ. 424
Τιμή 32 ευρώ