Με πάθος και ένταση για το τραγούδι

Δεν είναι η πρώτη φορά που ο δημόσιος λόγος του δημιουργεί «γεγονός». Επειδή φυσικά πρόκειται για έναν από τους κορυφαίους μουσικοσυνθέτες που διαθέτουμε μαζί με τον – εκτός συναγωνισμού βέβαια – Μίκη Θεοδωράκη, τον Γιάννη Μαρκόπουλο και τον Δήμο Μούτση. Αλλά αυτή τη φορά ο Σταύρος Ξαρχάκος ακούστηκε πιο έντονα και προκάλεσε με τις αναφορές του στην πολιτική ηγεσία. Ειδικά μάλιστα από τη ραδιοφωνική συχνότητα του 105,5 Στο Κόκκινο και την εκπομπή του πρώην αναπληρωτή υπουργού Πολιτισμού Νίκου Ξυδάκη. «Ξαναδιάβασα τους περίφημους 16 προεκλογικούς πυλώνες της Νέας Δημοκρατίας και με θλίψη μου διαπίστωσα, για μία ακόμη φορά, ότι δεν είχα κάνει λάθος. Δηλαδή, δεν υπήρχε ούτε μία λέξη για τον πολιτισμό. Δηλαδή, καμία πρόνοια για τους ανθρώπους της τέχνης, παντελής έλλειψη πολιτιστικής πολιτικής και πρωτοφανής απαξία». Τα λόγια αυτά δημιούργησαν μούδιασμα, επειδή ο Σταύρος Ξαρχάκος διετέλεσε βουλευτής Α’ Αθηνών από το 1989 έως το 1990 και ευρωβουλευτής από το 2000 έως το 2004 με τη Νέα Δημοκρατία. Υπήρξε, όμως, και συνέχεια, αυτή τη φορά με την αναφορά για την υπουργό Πολιτισμού: «…Διακατέχεται από ένα σύνδρομο, το σύνδρομο αυτό ίσως δεν υπάρχει, ίσως αποτελεί δική μου έμπνευση. Το σύνδρομο αυτό το αποκαλώ “βλαπτική έπαρση”… Η κυρία Μενδώνη μπορώ να ομολογήσω ότι υπήρξε, και είναι, μια πολύ αποτελεσματική γενική γραμματέας. Τον υπουργό αναζητάμε. Τον εμπνευσμένο υπουργό αναζητάμε». Με τα λόγια του συντάχθηκαν αμέσως καλλιτέχνες, όπως η Δήμητρα Γαλάνη, αλλά και τραγουδοποιοί της νεότερης γενιάς, όπως ο Φοίβος Δεληβοριάς και ο Γιάννης Αγγελάκας, ο οποίος μάλιστα έγραψε στην προσωπική του σελίδα στο Facebook: «(…) που ποιος Ελληνας δεν γνωρίζει το διαχρονικό καλλιτεχνικό του εκτόπισμα και τη θέση του στην ιστορία του πολιτισμού μας».

Πολλοί αναζητούσαν στα social media τον λόγο για τον οποίο ο σπουδαίος συνθέτης ξεσπάθωσε. Αλλά ξεχνούν ίσως ότι ο Σταύρος Ξαρχάκος πάντοτε μιλά έξω από τα δόντια, ανεξάρτητα από την πολιτική ηγεσία. Οπότε δύσκολα θα ήταν προσωπική η επίθεση στην υπουργό Πολιτισμού. Αν ενδιαφέρεται για κάτι περισσότερο ο κορυφαίος συνθέτης, είναι η ίδια η μουσική στην Ελλάδα και τα πνευματικά δικαιώματα των δημιουργών. Γι’ αυτόν τον λόγο άλλωστε συμμετέχει και μάχεται ενεργά τα τελευταία χρόνια – και επί διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ – για τον φορέα που θα υπερασπίζεται αυτά τα δικαιώματα.

Είναι κρίμα, όμως, με αυτόν τον τρόπο να βλέπουμε μόνο το δέντρο που δείχνει ο Σταύρος Ξαρχάκος και να χάνουμε το δάσος. Δηλαδή, την τεράστια προσφορά του στο ελληνικό τραγούδι. Θα ήταν υπέρμετρα φιλόδοξο το εγχείρημα να προσεγγίσει κανείς το σύνολο του έργου του. Μπορούν όμως να σημειωθούν κάποιες κομβικές στιγμές του συνθετικού του οίστρου, με τον οποίο άλλαξε την πορεία της ελληνικής μουσικής και έγραψε τις δικές του χρυσές σελίδες. Οι μελωδίες του Σταύρου Ξαρχάκου αποτυπώνονται με ένταση και πάθος σε διαφορετικά είδη. Ανήσυχος και διεισδυτικός, είχε τη δυνατότητα να μεταφράζει στις παρτιτούρες του το ακανθώδες ιστορικό συγκείμενο και να το διαποτίζει με την ευαισθησία και το ακριβό ταλέντο του.

Στα περισσότερα χρόνια της ζωής του – από τις 14 Μαρτίου του 1939 που γεννήθηκε στα Εξάρχεια, εκεί όπου διαμένει και τώρα – καταγράφεται η ανάγκη του να βγάλει στο φως τις εσωτερικές του δονήσεις. Η πρόωρη επιθυμία του ήταν μάλλον να σπουδάσει κλασική μουσική. Το 1957 εγγράφεται στην τάξη του Μενέλαου Παλλάντιου, στο Ωδείο Αθηνών. Παρ’ όλ’ αυτά, τις πρώτες δημιουργίες του τις παραδίδει για τον κινηματογράφο, το 1962, για την ταινία του Ντίνου Δημόπουλου «Το ταξίδι». Την επόμενη χρονιά συνθέτει για το φιλμ του Βασίλη Γεωργιάδη «Τα κόκκινα φανάρια», στο οποίο ακούστηκαν μερικά από τα γνωστότερα και διαχρονικότερα κομμάτια του υπερταλαντούχου αυτού δημιουργού, όπως «Απονη ζωή» και «Φτωχολογιά», που σφραγίστηκαν με την ανυπέρβλητη ερμηνεία του Γρηγόρη Μπιθικώτση. Η σχέση του Ξαρχάκου με τον κινηματογράφο – αλλά και το θέατρο – είναι αμφίδρομη, ευεργετώντας συνολικά την τέχνη και το κοινό.

Οι δυο αυτές ταινίες συνέβαλαν καθοριστικά στην αποδοχή της μουσικής του, που είναι και το μεγάλο στοίχημα για έναν νέο καλλιτέχνη. Δίκαιος όμως θα είναι και ο αντίλογος που θα υποστηρίζει ότι οι δημιουργίες τού Ξαρχάκου ομόρφυναν τα φιλμ. Κάποια είναι αδύνατον να τα φανταστούμε χωρίς τη μουσική του, όπως η ταινία του Βασίλη Γεωργιάδη «Κορίτσια στον ήλιο», όπου η εκπληκτική μουσική του γεμίζει τα σεναριακά κενά.

Το 1967 συνέχισε τις μουσικές του σπουδές στο Παρίσι και έπειτα (1979-1982) στη Νέα Υόρκη, όπου εμβάθυνε στην κλασική μουσική και τη διεύθυνση ορχήστρας.

Ο Σταύρος Ξαρχάκος συνέθεσε μουσική για πολλά και διαφορετικά είδη, όπως: λαϊκά τραγούδια και κύκλοι τραγουδιών, μουσική για κινηματογραφικές ταινίες, την τηλεόραση, το θέατρο, καθώς και για όπερες, ενώ ασχολήθηκε και με το αρχαίο δράμα. Η αειθαλής δημιουργία του έχει περάσει στο μουσικόφιλο κοινό μέσα από μελωδίες και τραγούδια όπως «Μάτια βουρκωμένα», «Σαββατόβραδο», «Στην Καισαριανή», «Ασπρη μέρα και για μας», «Χάθηκε το φεγγάρι», «Ητανε μια φορά», «Πώς να σωπάσω» κ.ά. Δίσκοι – σταθμοί όπως «Το μεγάλο μας τσίρκο», «Νυν και αεί», «Ρεμπέτικο» και τόσοι άλλοι θα υπενθυμίζουν την ανεκτίμητη συμβολή του στον πολιτισμό.

Αξίζει αντί επιλόγου να θυμίσουμε την αναφορά του στην επιστολή που έγραψε ο συνθέτης στις 7 Φεβρουαρίου του 2018 με αφορμή την επίθεση που δέχθηκε ο Μίκης Θεοδωράκης για την ομιλία του στο συλλαλητήριο της 4ης Φεβρουαρίου. Ο Σταύρος Ξαρχάκος μνημονεύει τους στίχους της Λίνας Νικολακοπούλου σε μουσική Μάνου Χατζιδάκι: «Μα, αν δε σε βρω, να μην ξεχνάς, ό,τι σταυρώνεις το προσκυνάς…».