Οταν ο Χέρτσογκ συνάντησε τον Γκορμπατσόφ

Ο Αρσένι Ρογκίνσκι υπήρξε σοβιετικός αντιφρονών, η επιρροή του οποίου παγιώθηκε παρά εξασθένησε μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ. Από το 1998 έως τον θάνατό του το 2017, σε ηλικία 71 ετών, ο Ρογκίνσκι ηγήθηκε της Memorial Society, μιας μη κυβερνητικής οργάνωσης με έδρα τη Μόσχα, με διπλή αποστολή: να τεκμηριώσει και να ευαισθητοποιήσει το κοινό για τις μαζικές εκκαθαρίσεις κατά τη διάρκεια της σοβιετικής εποχής και για την προώθηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της κοινωνίας των πολιτών στη σύγχρονη Ρωσία. Η ομάδα συνεργατών της Memorial έχει κάνει σημαντική έρευνα σχετικά με τη σύλληψη, τη φυλάκιση και την εκτέλεση εκατομμυρίων σοβιετικών πολιτών. Ερευνα που τους οδήγησε σε πολυάριθμα αρχεία, καθώς και σε περιοχές που δεν είχαν στο παρελθόν εντοπιστεί ως χώροι μαζικής δολοφονίας σε ολόκληρη την πρώην ΕΣΣΔ.

«Η μισή χώρα δεν ξέρει πού είναι θαμμένοι οι προπαππούδες τους» θρηνεί ο Ρογκίνσκι στην καθηλωτική ταινία της Λουντμίλα Γκόρντον, «The Right to Memory». Εάν λάβει κανείς υπόψη τις δεκάδες εκατομμύρια θανάτους που σχετίζονται με τους δύο παγκοσμίους πολέμους, τον εμφύλιο πόλεμο της Ρωσίας, τους διάφορους λιμούς και τις απελάσεις, μαζί με τη Μεγάλη Τρομοκρατία και τα γκουλάγκ, τότε ο Ρογκίνσκι έχει δίκιο. Και η Memorial Society έχει επικεντρωθεί σε θανάτους που προκλήθηκαν σκόπιμα από το σοβιετικό κράτος, φέρνοντάς τους στη συνείδηση του κοινού μέσω εκθέσεων, μνημείων, ιστοτόπων, βιβλίων και σχολικών διαγωνισμών δοκιμίου. Ενώ στο παρόν στα μέλη της συγκαταλέγονται ακτιβιστές και δικηγόροι οι οποίοι αποκαλύπτουν την κατάργηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε εμπόλεμες περιοχές στα σύνορα της Ρωσίας με την Ουκρανία και τη Γεωργία, υπερασπιζόμενοι πρόσφυγες, μετανάστες εργάτες, θρησκευτικές μειονότητες αλλά και μια νέα τάξη πολιτικών κρατουμένων – αντιπάλων του Πούτιν.

ΤΟ ΝΤΟΚΙΜΑΝΤΕΡ. Η ταινία της Λουντμίλα Γκόρντον επισημαίνει πως η Memorial Society οφείλει την επίτευξη των στόχων της στον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ. Στην κηδεία του Ζαχάροφ τον Δεκέμβριο του 1989 ο Γκορμπατσόφ έδωσε στην Ελένα Μπόνερ, χήρα του ηγέτη, τον λόγο της τιμής του ότι θα επιτρέψει την ίδρυση της Memorial Society, όπως εκείνη του ζήτησε. Σε μία άλλη ταινία ο γερμανός σκηνοθέτης Βέρνερ Χέρτσογκ συνάντησε τον Γκορμπατσόφ στη Ρωσία το 2018 για να του πάρει συνέντευξη και ετοιμάζοντας τη βιογραφική του ταινία «Meeting Gorbachev» μαζί με τον Αντρέ Σίνγκερ. Το όνειρο του Γκορμπατσόφ ήταν να κάνει το σοβιετικό σύστημα «να ανταποκριθεί στα όσα θεωρούσε αρχικά του ιδανικά», θα πει ο βιογράφος του και επιστημονικός σύμβουλος της ταινίας Γουίλιαμ Τάουμπαν, όπως διαβάζουμε στο «New York Review of Books».

Ο Χέρτσογκ αποσκοπεί σε αυτή την ταινία, που προβλήθηκε τον περασμένο Νοέμβριο, να τονίσει την εκούσια απομόνωση του Γκορμπατσόφ μέσα στη χώρα του. Ο τελευταίος ονειρεύτηκε να μετατρέψει τη χώρα του σε μια πραγματική σοσιαλδημοκρατία, να τερματίσει τον Ψυχρό Πόλεμο, να απαλλαγεί από τον κόσμο των πυρηνικών όπλων και να οικοδομήσει αυτό που αποκαλούσε «κοινό ευρωπαϊκό σπίτι». Από αυτούς τους φιλόδοξους στόχους, κατόρθωσε να σταματήσει τον Ψυχρό Πόλεμο και διαπραγματεύθηκε δραστικές μειώσεις των πυρηνικών όπλων με τους αμερικανούς ομολόγους του. Αλλά το έπραξε με κόστος τη διάλυση της ΕΣΣΔ και την αποσύνθεση του συστήματος. Συνέπειες για τις οποίες ο ίδιος λέει στον Χέρτσογκ πως εξακολουθεί να μετανιώνει.

Ο σκηνοθέτης δεν ρωτά τον Γκορμπατσόφ για τη σημερινή Ρωσία. Ούτε μιλάνε για τον ελέφαντα στο δωμάτιο, τον Βλαντίμιρ Πούτιν. Το πλησιέστερο που έρχεται σε αυτό είναι μια σύντομη και κενή αναφορά του προκατόχου του Πούτιν, Μπόρις Γέλτσιν, του άντρα που προκάλεσε το πραξικόπημα του 1991. Τότε ήταν που ο Γκορπατσόφ κρατήθηκε αιχμάλωτος στην Κριμαία στη διάρκεια του πραξικοπήματος δηλώνοντας τον Αύγουστο του 1991: «Είμαι ένθερμος οπαδός της σοσιαλιστικής ιδέας… μια ιδέα που περιέχει αξίες επεξεργασμένες κατά τη διάρκεια αιώνων, που βασίζεται στα επιτεύγματα του χριστιανισμού, την ιδέα μιας δίκαιης κοινωνίας, ενός καλύτερου κόσμου». Το πλάνο του τέλους δείχνει τον καταπονημένο από διαβήτη Γκορμπατσόφ να παραμένει ένας αμετανόητος ιδεαλιστής που παροτρύνει τον κόσμο να αγκαλιάσει τον αφοπλισμό, τη σοσιαλδημοκρατία και την προστασία του περιβάλλοντος. Οταν ο Χέρτσογκ τον ρωτάει τι θα ήθελε να γραφτεί στον τάφο του, αναφέρει την επιγραφή που ένας φίλος του έχει διαλέξει: «Προσπαθήσαμε».