«Ησυχες» μεταρρυθμίσεις στον καιρό της πανδημίας

«Ησυχες», τρόπος του λέγειν, μάλλον για ευφημισμό πρόκειται, ο οποίος ωστόσο κρύβει ορισμένες αλήθειες. Βίαιες, ταχείες και εν μέσω μιας πρωτόγνωρης κατάστασης ανάγκης ήταν πολλές από τις διεργασίες που επήλθαν στην κοινωνία και στο κράτος κατά τη διάρκεια της πανδημίας. Και τώρα, με το τέλος του πρώτου συναγερμού και την αρχή της εξόδου προς μία μερική κανονικότητα, αντιλαμβανόμαστε ότι σημαντικές μικρές και μεγάλες αλλαγές εγκαταστάθηκαν, με προοπτική μονιμότητας για το μέλλον, στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή. Αυτές οι αλλαγές δείχνουν πού και πώς θα πρέπει να επενδύσουμε την επόμενη μέρα.

Πρώτα από όλα, η επιστροφή στο κεντρικό κράτος και στον παρεμβατισμό του συντελέστηκε μέσα από την αιφνίδια ανάγκη αντιμετώπισης της υγειονομικής κρίσης. Στην Ελλάδα, αυτός ο παρεμβατισμός έγινε συγκροτημένα και αποτελεσματικά, ενισχύοντας τη συσπείρωση της κοινωνίας γύρω από το πολιτικό σύστημα, το κράτος και τους θεσμούς του. Ωστόσο, για το μέλλον, η θωράκιση ενός αποτελεσματικού κοινωνικού κράτους πρόληψης συνεπάγεται το καθήκον της διακυβέρνησης να προλαμβάνει τους νέους κινδύνους και να είναι έτοιμη να αντιμετωπίσει τις κρίσεις μετά την κρίση. Με πρώτες την οικονομική και την κοινωνική, καθώς και τις βαθιές ανισότητες που αυτές συνεπάγονται. Επομένως, αν στην έκτακτη ανάγκη αυξήθηκε ταχύτατα ο αριθμός των ΜΕΘ, η «ήσυχη» μεταρρύθμιση του ΕΣΥ περιλαμβάνει την επόμενη μέρα τη διοικητική ανασυγκρότησή του και μία γενναία επένδυση στον τομέα της υγείας, με την ενίσχυση των υγειονομικών υπηρεσιών σε προσωπικό και μέσα.

Το ίδιο συμβαίνει με τη μεταρρύθμιση της Δημόσιας Διοίκησης, με νέα δεδομένα αναδιοργάνωσης ανθρώπινων πόρων, εργασίας και δεξιοτήτων, αποκεντρωμένης διακυβέρνησης, αλλά και ψηφιακού μετασχηματισμού των βασικών λειτουργιών του. Αν κατά τη διάρκεια της πανδημίας συντελέστηκαν ψηφιακά άλματα στη σχέση του πολίτη με τη Διοίκηση, αυτό επιβάλλει, την επόμενη μέρα, την υποχρέωση για «ταπείνωση των ογκωδών βράχων» της γραφειοκρατίας στο Δημόσιο και την απελευθέρωση της αποτελεσματικότητας στην παραγωγή και παροχή «δημόσιας υπηρεσίας». Η «ήσυχη» μεταρρύθμιση του ψηφιακού κόσμου δεν θα είναι μόνο εθνική υπόθεση, στον βαθμό που πλέον και η Ευρώπη θέλει να ανακτήσει μια σχετική αυτονομία από παγκοσμιοποιημένες πληροφορικές εξαρτήσεις.

Αλλά και στην παιδεία οι αλλαγές που άρχισαν να συντελούνται με την αναγκαστική προσαρμογή στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση διαμορφώνουν ένα νέο περιβάλλον. Στο μέλλον, το ψηφιακό σχολείο, ο συνδυασμός συμβατικής (διά ζώσης) και σύγχρονης-ασύγχρονης εκπαίδευσης δεν θα είναι απλά μέρος της εκπαιδευτικής πολιτικής ή διαδικασίας, αλλά απαίτηση της νέας γενιάς των ψηφιακά καταρτισμένων πολιτών, εξοικειωμένων πλέον με τις νέες τεχνολογίες. Και όταν κάποιοι θα κραδαίνουν ακόμα τον μπαμπούλα της οπισθοδρόμησης, της δήθεν «τιμωρητικής αξιολόγησης» και θα αντιμάχονται τις ηλεκτρονικές συμμετοχικές διαδικασίες, ο κόσμος θα βρίσκεται στην επόμενη μέρα και η ζωή θα τους έχει ξεπεράσει.

Επίσης, η ασφάλεια του πολίτη, η πολιτική προστασία, η προστασία από τη διακινδύνευση επανακάμπτουν στον σκληρό πυρήνα του κοινωνικού κράτους και της κοινωνικής δικαιοσύνης, με νέα όμως διακυβεύματα που προκαλούνται από τη γενίκευση της επιτήρησης, τις νέες ψηφιακές μορφές ιχνηλάτησης κοινωνικών συμπεριφορών και δραστηριοτήτων. Στον τομέα αυτόν η «ήσυχη» μεταρρύθμιση επιβάλλει την επαυξημένη εγρήγορση των θεσμών του Κράτους Δικαίου για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων και ελευθεριών των πολιτών. Το ίδιο συμβαίνει για τη μεταρρύθμιση των εργασιακών σχέσεων που μόνο «ήσυχη» δεν θα είναι υπό το βάρος της νέας κρίσης.

Οι «ήσυχες» μεταρρυθμίσεις στον καιρό της πανδημίας επέφεραν και μία ουσιώδη αλλαγή συμπεριφορών και λειτουργίας του πολιτικού συστήματος. Απέδειξαν ότι, τη δύσκολη επόμενη μέρα, θα προχωρήσει μπροστά όποιος έχει νέες ιδέες, αντίληψη του προοδευτικού χωρίς πεπαλαιωμένους διαχωρισμούς, οργάνωση, εμπιστοσύνη σε κατάλληλα πρόσωπα, παρέχει νέες υπηρεσίες στην κοινωνία των πολιτών και χρησιμοποιεί τη μεταρρύθμιση για την κοινωνική πρόοδο και συνοχή. Εκεί θα δοκιμαστούν τα κόμματα νέου τύπου. Οι παραδοσιακές πολιτικές συνταγές παρήλθαν ανεπιστρεπτί.

Ο Θεόδωρος Π. Παπαθεοδώρου είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, πρ. υφυπουργός